श्री नवनाथ भक्तिसार · मूळ पोथी
अध्याय ३८
चरपटीची जन्मकथा; सत्यश्रव्याकडे बालपण, नारदाचा सहवास. १९८ ओव्या · कथासार वाचा
श्रीगणेशाय नमः जयजयाजी व्यंकटरमणा ॥दयासागरा परिपूर्णा ॥भक्तदुःखभंजना ॥पुढें ग्रंथ बोलवीं
॥१॥
मागिले अध्यायीं कथन ॥नागनाथा भेटला अत्रिनंदन ॥विद्याभ्यासें दीक्षाकारण ॥नाथपंथीं मिरवला
॥२॥
उपरी मच्छिंद्राशीं खेळूनि रळी ॥जिंकिला मच्छिंद्र तपोबळी ॥तंव सिद्ध उत्पन्न करुनि मंडळी ॥शाबरी विद्या ओपिली
॥३॥
यावरी श्रोतीं पुढें कथन ॥पूर्वी दक्षगृहीं वार्ता जाण ॥निघालें विवाहयोजनालक्षण ॥मंगळकार्याचें तेधवां
॥४॥
हिमालयाची आत्मजा ॥ती योजिली मंगलकाजा ॥तेव्हां देवदानवमानवां भोजा ॥पाचारण पाठविलें
॥५॥
तेणेंकरुनि दक्षागार ॥भरोनि निघाला सुरवर ॥मानवी दक्ष हरि हर ॥सभास्थानीं बैसले
॥६॥
मंडळी ऐसी सर्वासहित ॥बैसली असे पार्वती त्यांत ॥मंगलकला करुनि मंडपांत ॥मिरवत असे नोवरी
॥७॥
परी ते नोवरी स्वरुपखाणी ॥कीं चंद्रकला नक्षत्रगणीं ॥तेजाला जैसी सौदामिनी ॥उजळपणा कराया
॥८॥
कीं सहस्त्र विद्युल्लतांचा पाळा ॥ऐक्यपणें झाला गोळा ॥सुरवरीं घनमंडळा ॥चमकपणी शोभवी
॥९॥
कीं अर्क प्रत्यक्ष दीक्षाबाळ ॥सभासद मिरवे केवळ ॥तयाचें प्रतिबिंब व्योमीं जळ ॥ब्रह्माण्डकुंडीं अर्क हा
॥१०॥
ऐसियापरी लावण्यता ॥सभेंत मिरवे जगन्माता ॥ते स्वरुप देखूनि नाभिसुत ॥कामानळ दाटला
॥११॥
कामविरह चपळवंत ॥नेणे विचार समयोचित ॥स्थान सोडूनि इंद्रियांत ॥लिंगामाजी पातला
॥१२॥
तैं विधीचा विरहकाम ॥अधीरपणीं द्रवला उत्तम ॥महीं प्राप्त होतां मनोधर्मे ॥संकोचला विधी तो
॥१३॥
बैसल्याठायींचि करुन ॥रेत रगडियेले महीकारण ॥तैं आगळे साठसहस्त्र ऋषी वेषें ॥वालखिल्य भागीं मिरवले
॥१५॥
परी एक आगळा होता भाग ॥तैसाचि राहिला तेथें चांग ॥सेवक झाडी महीअंग ॥केरसमानी मिसळला
॥१६॥
उपरी सरतां मंगळनेम ॥केला होता लज्जाहोम ॥केर आणि तयाचें भस्म ॥सेवक सांडिती सरितेंत
॥१७॥
सरितेंत पडतां सकळ मेळ ॥सर्व रेताचा सांडूनि मळ ॥केर मग उगवोनि तळ ॥निर्मळपणीं वर्तला
॥१८॥
मग तो जळी ढळढळीत ॥तरुनि प्रवाहीं वाहात जात ॥तो वाहतां अकस्मात ॥कुशवेष्टनी आतुडला
॥१९॥
तैं जललहरीचें नेटेंकरुन ॥कुशवेष्टींत पडे जाऊन ॥तेथे लोटतां बहुत दिन ॥कुशमुळ्यांनीं वेष्टिला
॥२०॥
यापरी बहुतां दिवशीं ॥ईश्वरआज्ञा अवतारक्रमासी ॥पिप्पलायन त्या रेतासी ॥नारायण संचरला
॥२१॥
संचरला परी कैसे रीतीं ॥रोहिसावजे विपिनीं असती ॥तो मेळ त्या कुशवेष्टीप्रती ॥उदकपाना पातला
॥२२॥
त्यांत रोहिणी ऋतुवंत ॥मूत्न स्त्रवली प्रत्यक्ष रक्त ॥तें भेदूनि वीर्यव्यक्त ॥रेत वाढी लागलें
॥२३॥
कुशवेट परम भुवन ॥तयामाजी हे सघन ॥वाढी लागतां स्वेदजविधान ॥कीटकन्यायें करुनियां
॥२४॥
अंडज जारज स्वेदज प्रकरण ॥ऐसीं जीवां उत्पत्तिस्थानें ॥असो या विधानेकरुन ॥मूर्ति रचिलीं नवमास
॥२५॥
देह वाढता सबळवंत ॥कुशमूळ झालें त्रुटित ॥मग ढाळपणीं महीवरतीं ॥बाळ दृष्टीसी ते आलें
॥२६॥
तो त्या ठायीं अकस्मात ॥सत्यश्रवा विप्र भागीरथींत ॥येवोनियां दर्भानिमित्त ॥कुशवेष्टी विलोकी
॥२७॥
तो विप्र असे परम सुशीळ ॥पुनीतग्रामीं तयाचें स्थळ ॥तेथें येतां दृष्टीं बाळ ॥पाहिलेसे तेधवां
॥२८॥
देखिलें परी देदीप्यमान ॥अर्कतेजें परम सुगण ॥कीं प्रत्यक्ष चंद्रकळा जिंकोन ॥आणिता झाला त्या ठायीं
॥२९॥
कीं अनंत मस्तकींचा मणी ॥विसरुनि गेला ते स्थानीं ॥ऐसें भासलें विप्रा मनीं ॥अति तेजस्वी चकचकाटे
॥३०॥
चित्तीं म्हणे हें बाळ ॥कोणाचें आहे तेजःपुंजाळ ॥कीं उर्वशी उदरकमळ ॥टाकूनियां गेली असे
॥३१॥
कीं राजबीज मनमोहन ॥जळदेवतीं दृष्टी पाहून ॥आणिलें मातेच्या शेजेहून ॥आपुले स्थानीं न्यावया
॥३२॥
तरी याची पुनः माता ॥येऊनि भेटेल कधी आतां ॥परी प्रेमरहित लोभ ममता ॥टाकूनि ती गेलीसे
॥३३॥
ऐसा तर्कवितर्क करीत ॥परी तो बाळा न लावी हस्त ॥कैसे न्यावें म्हणोनि मनांत ॥पुढील अर्थ दिसेना
॥३४॥
अति वितर्के भेदलें मन ॥परी मोहें वेष्टिले पंच प्राण ॥चित्तीं म्हणें कैसें सोडून ॥बाळालागीं जावें हो
॥३५॥
अरण्य कर्कश तीर भागीरथी ॥सावजे येती उदकाप्रती ॥दृष्टि पडतां तयाचि क्षितीं ॥घात करतील बाळकाचा
॥३६॥
ऐसें मोहें चित्तीं जल्पून ॥परी स्पर्श न करी भयेंकरुन ॥चित्तीं म्हणे नेणों संधान ॥कैसें आहे कळेना
॥३७॥
ऐसें प्रकरणीं शंकित मानस ॥बाळानिकट उभा असे ॥परी स्वर्गाचे देव असती डोळस ॥देखते झाले तयासी ॥३८ ॥\ बाळक करीतसे रुदन ॥हस्तपादांतें नाचवून ॥तें स्वर्गी सुरवर पाहून ॥नमन करिती भावानें
॥३९॥
म्हणती हा पिप्पलायन नारायण ॥आजि देखियले तयाचे चरण ॥तरी आजिचा दिन परम सुदिन ॥कृतकृत्य झालों कीं
॥४०॥
मग सर्वत्र करुनि जयजयकार ॥वर्षिते झाले कुसुमभार ॥कुशवेष्टींत कुसुमें अपार ॥खचूनियां पाडियेलीं
॥४१॥
विप्र बाळाच्या अंगावरुनी ॥कुसुमें अपरिमित काढूनी ॥टाकी परी कुसुमांलागोनी ॥परी न सरे म्हणोनि दचकला
॥४२॥
चित्तीं म्हणे कैचें बाळप्रकरण ॥पिशाचकरणी येते दिसोन ॥अकस्मात येऊनि कुसुमघन ॥कोणीकडून वर्षती
॥४३॥
ऐसा भयस्थित होऊनि चित्तीं ॥पळूं लागला नगरवाटीं ॥कैंचे दर्भ चरणसंपुटीं ॥अति कवळूनि पळतसे
॥४४॥
तें पाहूनि सुर समस्तीं ॥गदगदां हास्य करिती ॥सत्यश्रव्यासी पळतो म्हणती ॥उभा उभा पळूं नको
॥४५॥
ते सत्यश्रवें शब्द ऐकोन ॥परम घाबरला पडे उलथून ॥चित्तीं म्हणे पिशाच येऊन ॥भक्षावया धांवले
॥४६॥
ढळढळीत भरले दोन प्रहर ॥खेळी निघाले महीवर ॥कैंचे बाळक तें प्राणहर ॥पिशाचकृत्यें मिरवला
॥४७॥
ऐशा वितर्ककल्पना आणूनी ॥पळत आहे प्राण सोडुनी ॥पडतां महीतें उलथुनी ॥पुनः उठोनी पळतसे
॥४८॥
सुरवर उभा उभा म्हणती ॥तों त्यातें न दिसे क्षिती ॥परी शब्द सुस्वर होती ॥पिशाच सत्य हें आहे
॥४९॥
मग स्वर्गस्थ सुरवर शब्द सोडुनी ॥नारदातें बोलती वचनी ॥स्वामी तुम्हीं जाऊनी ॥सत्यश्रव्यातें सुचवावें
॥५०॥
हा परम भ्याड ब्राह्मण ॥सत्यवादी परी करी पलायन ॥तरी त्याचा संशय छेदून ॥टाकूनि बाळ त्या देईजे
॥५१॥
ऐसें सुरवर कमलोदभवसुता ॥बोलतांचि महाराज होय निघता ॥ब्रह्मवीणा घेऊनि हाता ॥महीवरती उतरला
॥५२॥
आपुले स्वरुपाचा लोप करुन ॥मानववेषी दिव्य ब्राह्मण ॥सत्यश्रव्याचे पुढें जाऊन ॥उभा राहे मार्गात तो
॥५३॥
सत्यश्रवा भयभीत ॥मार्गी पळतां श्वास सांडीत ॥पडत झडत मुनी जेथें ॥येवोनि तेथें पोहोंचला
॥५४॥
प्राण झाला कासावीत ॥मुखीं न निघे श्वासोच्छवास ॥तें पाहुनि नारद त्यास ॥बोलता झाला महाराजा
॥५५॥
म्हणे महाराजा किमर्थी ॥घाबरलासी काय पंथीं ॥येरु म्हणे प्राणाहुती ॥आजि झाली होती कीं
॥५६॥
दर्भानिमित्त गेलों सरितेतीरा ॥पिशाचकळा तेथें पाहिली चतुरा ॥बाळवेषें मी मोहिलों विप्रा ॥मीचि म्हणोनि टिकलों
॥५७॥
टिकलों परी अकस्मात ॥अपार कुसुमें तेथे पडत ॥तें पाहूनियां भयभीत ॥होऊनियां पळालों
॥५८॥
पळालों परी मागाहून ॥अपार शब्दें पिशाचगण येऊन ॥उभा रहा ऐसें म्हणोन ॥वारंवार ऐकितों मी
॥५९॥
परी मी न पाहें मागें ॥पडत झडत आलों लगबगें ॥ऐसी कथा सांगोपागें ॥झाली असे मज विप्रा
॥६०॥
मग नारदें धरुनि त्याचा हात ॥तरुखालतें नेऊनि त्वरित ॥बैसवूनि त्या स्वस्थचित्त ॥वृत्तांतातें सांगतसे
॥६१॥
म्हणे विप्रा ऐक वचन ॥तूं होतासी कुशबेटाकारण ॥तेव्हां तुज म्यां विलोकून ॥ऊर्ध्वदृष्टी पाहिलें
॥६२॥
पाहिलें परी अंबरांत ॥मज दृष्टीं पडलीं सुरवरदैवतें ॥त्यांणीं कुसुमें घेऊनि हातांत ॥तुजवरी झोंकिलीं
॥६३॥
झोंकिलीं याचें कारण ॥तुज बोलाविलें नामाभिधाने ॥येरी म्हणे माझेचि नाम ॥सत्यश्रवा म्हणताती
॥६४॥
नारद म्हणे असो कैसें ॥सत्यश्रवा नाम तुज वसे ॥म्हणोनि पुकारीत होते देव तैसें ॥भूतचेष्टा नसे बा
॥६५॥
तरी सत्यश्रवा तुझें नाम ॥कोठे आहे तुझें धाम ॥नाहीं ठाऊक आम्हां ग्राम ॥कोण आहे सांग पां
॥६६॥
असो इतुकें त्यासी विचारुन ॥पुढें बोलला एक वचन ॥बाळालागीं सदनीं नेऊन ॥करीं पाळण प्रीतीनें
॥६७॥
ऐसें बोलूनि आणिक बोलले ॥कीं हें बाळक ब्रह्म ठेलें ॥पिप्पलायन नारायण जन्मले ॥अवतार प्रगट जाहला
॥६८॥
तरी सकळ संशय सांडून ॥बाळ नेई सदनालागून ॥याचें करितां संगोपन ॥सकळ सिद्धी साधती
॥६९॥
ऐसें सुरवरांचे बोलणें ॥विप्रा म्यां येथूनि ऐकिले कानें ॥असत्य मानूं नको जाणें ॥देव सर्वही बोलती
॥७०॥
सत्यश्रवा विचारी मानसीं ॥स्वर्गात नम नाम काय माहितीसी ॥हाचि संशय धरुनि चित्तासी ॥क्षण एक तिष्ठतसे
॥७१॥
करुनि पाहे ऊर्ध्व दृष्टी ॥तों देखिली अपार देवथाटी ॥परी नारदकृपेची सर्व हातवटी ॥देव दृष्टी पडियेले
॥७२॥
मग नारदबोलें तुकावी मान ॥म्हणे विप्रा बोलसी सत्यवचन ॥माझे दृष्टी सुरवरगण ॥येथोनियां दिसती पैं
॥७३॥
तरी विप्रा ऐक सत्य वचन ॥येई माझ्या समागमेंकरुन ॥कुशवेष्टींतील बाळ उचलोन ॥मम करीं ओपीं कां
॥७४॥
ऐसे बोल ऐकतां ॥अवश्य म्हणे संवत्सरपिता ॥मग नेऊनि सत्यश्रव्याचे हाता ॥बाळकाकारणें ओपिलें
॥७५॥
सत्यश्रव्यातें नारदें ओपूनि बाळ ॥तेणें योगें मन सुढाळ ॥पोटीं आनंद भरोनि सबळ ॥बाळ हदयीं कवळीतसे
॥७६॥
बाळ ओपूनि नारदमुनी ॥बोलता झाला तयालागुनी ॥सत्यश्रव्या बाळनामीं ॥चरपट ऐसें पाचारीं
॥७७॥
चरपटनामी बाळ गुणी ॥सुरवर बोलले आहेत वाणी ॥ती ऐकिली निजश्रवणीं ॥तरी हेंचि नाम ठेवीं कां
॥७८॥
अवश्य म्हणोनि सत्यश्रवा ॥येता झाला निकट आपुल्या गांवा ॥येरीकडे नारद देवां ॥स्वर्गी जाऊनि संचरला
॥७९॥
सांगतां सकळ देवां वृत्तांत ॥स्थाना गेले दव समस्त ॥येरीकडे स्वसदनांत ॥सत्यश्रवा संचरला
॥८०॥
गृहीं कांता चंद्रानामी ॥अति लावण्य धार्मिक लक्ष्मी ॥पतिव्रता ती अपारनेमी ॥कीं ती अनसूया दूसरी
॥८१॥
तिचे निकट सत्यश्रवा ॥उभा राहोनि बोले बरवा ॥म्हणे कामिनी दर्भ मिळावा ॥गेलों होतों काननीं
॥८२॥
तेथें अवचट लाभ झाला ॥सुत तूतें दैंवें दिधला ॥तरी पालन करुनि नाम याला ॥चरपट ऐसें पाचारीं
॥८३॥
तयाच्या योगेंकरुन ॥सुरवरांचे पाहिले चरण ॥मग मुळापासूनि सकळ कथन ॥कांतेपाशीं वदला तो
॥८४॥
कांता ऐकूनि वर्तमान ॥तुकावीतसे आनंदें मान ॥म्हणे दर्भभावें सेवितां विपिन ॥वंशलता सांपडली
॥८५॥
कीं खापर वेंचूं जातां अवनीं ॥तों सांपडला चिंतामणी ॥तेवीं तुम्हां दैवेंकरुनी ॥बाळ लाभलें महाराजा
॥८६॥
कीं भूत पूजावया मसणवटीं ॥जातां लक्ष्मी भेटे वाटीं ॥तेवीं तुम्हां काननपुटी ॥बाळलाभ झाला असे
॥८७॥
कीं दगड उलथायाचे मिषें ॥दैवें लाभला चोख परीस ॥तेवीं तुम्हां लाभ सुरस ॥बाळलाभ झाला असे
॥८८॥
कीं सहज मर्कट धरुं जातां ॥गांठ पडली हनुमंता ॥तेवीं तुम्हां दर्भभावार्था ॥बाळलाभ झाला असे
॥८९॥
ऐसें म्हणोनि चंद्रा नारी ॥बाळ हदयीं कवळी करीं ॥परी अति स्नेहचित्तसमुद्रीं ॥आनंदलहरी उठवीत
॥९०॥
जैसा दरिद्री पिशुन वनांत ॥निजे परी मांदुस सांपडे त्यांत ॥मग आनंद तयाचे हदयांत ॥कवण अर्थी वर्णिला
॥९१॥
तेवीं वाढोनि आनंदलहरी ॥बाळा आलिंगी चंद्रा नारी ॥मग स्नान पान पयोधरी ॥करुनि पालखातें हालवीतसे
॥९२॥
चरपट ऐसें बोलूनि नाम ॥गीत गातसे साधूसम ॥ऐसें सलील दावूनि प्रेम ॥अपार दिवस लोटले
॥९३॥
सप्त वर्षेपर्यत ॥पालन केलें कालस्थित ॥उपरी मौंजीबंधन त्यांत ॥अति गजरें केलें असे
॥९४॥
मग करवूनि वेदाध्ययन ॥शास्त्रीविद्येत केलें निपुण ॥मीमांसदि सकळ व्याकरण ॥न्यायशास्त्र पढविलें
॥९५॥
यापरी कोणे एके दिवशीं ॥गमन करितां देवऋषी ॥सहज येत पुनीतग्रामासी ॥स्मरण झाले नाथाचें
॥९६॥
मग आगंतुकाचा वेष धरुन ॥पाहे सत्यश्रव्याचा आश्रम ॥तों द्वादश वर्षाचा चरपट नाम ॥महातेजस्वी दिसतसे
॥९७॥
मग विप्रवेषे ते गृहभक्ती ॥सारुनि पाहिली चरपटमूर्ती ॥तों सुगम विद्येची दैदीप्यशक्ती ॥तया देही देखिली
॥९८॥
ब्रह्मरेतोदयप्राणी ॥म्हणोनि बंधुत्व नारदमुनी ॥त्या मोहानें सकळ करणी ॥चरपटाची देखिली
॥९९॥
परम तोष मानूनि चित्तीं ॥जात बद्रिकाश्रमाप्रती ॥तों आत्रेय आणि मच्छिंद्रजती ॥निजदृष्टीं देखिले
॥१००॥
मग भावेंकरुनि तये वेळां ॥उभयतांसी जाऊनि भेटला ॥त्यातें पाहूनि लोट लोटल ॥चित्तसरिती प्रेमाचा
॥१०१॥
निकट बैसूनि तयांचे पंगतीं ॥परी एकाग्रीं मिळाल्या चतुर्थशक्तीं ॥मच्छिंद्रनाथ अपर्णापती ॥दत्तात्रेय चतुर्थ तो
॥१०२॥
परी हे चौघेही एकाभ्यासी ॥दीक्षावंत पूर्ण संन्यासी ॥वैष्णवनामी भागवतदेशीं ॥प्रतापार्क तयांचा
॥१०३॥
कीं निधी परीस चिंतामणी ॥कीं चौथा कौस्तुभ वैडूर्यखाणी ॥ऐसे चौघेही एकासनीं ॥विराजले एकदां ते
॥१०४॥
वार्तालता अपरिमित ॥तों चरपटवार्ता विधिसुत ॥मुळापासूनि पूर्ण कथित ॥त्रिवर्गात सांगितली
॥१०५॥
वार्ता ऐकतां आदिनाथ ॥श्रीदत्तात्रेय बोलत ॥कीं तुम्ही नवनारायणात ॥सनाथ करुं इच्छिलें
॥१०६॥
तो पिप्पलायन नारायण ॥अवतार मिरवला चरपटनाम ॥तया आतां सनाथ करुन ॥कल्याणरुपीं मिरवाल
॥१०७॥
ऐसे बोलतां उमारमण ॥बोलतां झाला अत्रिनंदन ॥कीं महाराजा पश्चात्तापाविण ॥हितप्राप्ती मिळेना
॥१०८॥
तरी चरपटातें पश्चात्तापें ॥मानला नाहीं जंववरी बापें ॥त्यावरी अनुग्रहलोपें ॥माझ्यावरी मिरवतसे
॥१०९॥
यावरी बोले नारदमुनी ॥हे अवधूता बोलसी वाणी ॥तरी चरपटाचे अंतःकरणीं ॥पश्चात्ताप मिरवे तो
॥११०॥
परी तुम्ही जीवासम भावें ॥चरपटभागीं मिरवा सदय ॥तों पश्चात्तापउदय ॥चरपटदेहीं करितों मी
॥१११॥
ऐसें बोलूनि अवधूताप्रती ॥पाहिली शीघ्र लुप्तग्रामक्षिती ॥पवित्र होऊनि विद्यार्थी ॥सत्यश्रव्यातें भेटला
॥११२॥
म्हणे महाराजा गुरुवर्या ॥मी विद्यार्थी विद्याकार्या ॥तरी मजवरी करुनि दया ॥विद्यारत्न ओपावें
॥११३॥
मग अवश्य म्हणोनि तो ब्राह्मण ॥अभ्यासविद्येकारणें ॥कुलंब ऐसें स्वदेहा नामाने ॥सत्यश्रव्या वदलासे
॥११४॥
कुलंब नामें नारदमुनी ॥आणि चरपट नामेंकरोनीं ॥उभयतां बैसूनि एकासनीं ॥अभ्यास करिती सद्विद्या
॥११५॥
परी कोठेंही न लागे ठिकाण ॥तो अवसर आल दैवेंकरोन ॥तया ग्रामीं एक यजमान ॥पाचारावया पातला
॥११६॥
तयाचे गृहीं प्रयोजन ॥करणें होतें ओटीभरण ॥तो ग्रामजोशी म्हणोन ॥पाचारावया पातला
॥११७॥
पातला परी सत्याश्रवा ॥बैसला होता अर्चूनि देवा ॥मग चरपटा सांगोनि मनोभावा ॥नारदासह पाठविला
॥११८॥
चरपट जाऊनि तयाचे धार्मी ॥विधी उरकला मनोधर्मीं ॥उपरी यजमान दक्षिणापाणी ॥येता झाला महाराजा
॥११९॥
नारदें पाहूनियां संधी ॥स्मरण झालें पूर्वविधी ॥चरपटमनीं कलह नव्हता कधीं ॥परी नारदें योजिला
॥१२०॥
बैसलें होते कार्यालागुनी ॥तों नारद बोले चरपटासी वाणी ॥दक्षिणा न घेतां तूं गुणी ॥योगपुरुषा योगज्ञाना
॥१२१॥
जरी तूं दक्षिणा हातीं घेसी ॥तरी योग्य न वाटे आम्हांसीं ॥आपण उभयतां अज्ञान विद्यार्थी ॥भागाभाग समजेना
॥१२२॥
तरी उगलाचि चाल चरपटा उठोनि ॥सत्यश्रवा येईल तव दक्षिणा घेऊनि ॥चरपट म्हणे रिक्तहस्तेकरोनी ॥कैसें जावें सदनासी
॥१२३॥
नारद म्हणें तूं दक्षिणा घेसी ॥परी अमान्य होईल तव पित्यासी ॥येरु म्हणे कसरतेसी ॥करुनि दक्षिणा घेईन मी
॥१२४॥
कसरत करुनि सवाई पाडें ॥द्रव्य ठेवितां तातापुढें ॥मग तो काय बोलेल वाकुडें ॥भलेपणा दावील कीं
॥१२५॥
तों ती दक्षिणा अति सान ॥नव्हती उभयतांच्या स्वरुपाप्रमाण ॥तेणेंकरुनि चरपट मनें ॥खिन्न झाला धार्मिक तो
॥१२६॥
ऐसें उभयांचें झालें भाषण ॥तों यजमान आला दक्षिणा घेऊनि ॥चरपटाहातीं देत भिजवून ॥अल्प दक्षिणा पहातसे
॥१२७॥
आधींच नारदें कळ लावूनी ॥ठेविली होती अंतःकरणीं ॥त्यावरी लघु दक्षिणा पाहूनी ॥कोप अत्यंत पावला
॥१२८॥
नारदें भाषणापूर्वीच बीज ॥पेरुनि ठेविलें होतें सहज ॥कोपतरु फळविराज ॥कलह उत्पन्न झाला पैं
॥१२९॥
मग बोलता झाला यजमानासी ॥म्हणे तुम्हीं ओळखिलें नाहीं आम्हांसी ॥कवण कार्य कवण याचकासी ॥द्यावें कैसें कळेना
॥१३०॥
यजमान म्हणे ऐक भटा ॥याचका पैका द्यावा मोठा ॥परी दाता असेल करंटा ॥मग याचकें काय करणें
॥१३१॥
येरी म्हणे सामर्थ्य असतां ॥तरी प्रवर्तावें कार्यार्था ॥ऐसेपरी बोलतां ॥उभयतां कलह अपार वाढे
॥१३२॥
नारद तेथोनि निघोनी ॥सत्यश्रवा विप्राजवळी येऊनी ॥म्हणे दुखविला यजमान गुणी ॥धडगत मज दिसेना
॥१३३॥
असंतुष्ट द्विज नष्ट ॥ऐसें बोलती सर्व वरिष्ठ ॥तरी चरपटानें केलें भ्रष्ट ॥यजमानकृत्य सर्वस्वीं
॥१३४॥
आपण याचक संतुष्टवृत्ती ॥सदा असावें गौरवयुक्ती ॥आर्जव केलिया कार्ये घडती ॥न घडे तेंचि महाराजा
॥१३५॥
ऐसें बोलतां नारदमुनी ॥कोप चढला सत्यश्रव्या लागुनी ॥तत्काळ देवार्चन सोडोनी ॥यजमानगृहीं पातला
॥१३६॥
तो यजमान आणि सुत ॥बोलबोली ऐकिली समस्त ॥तेंही पाहूनि साक्षवंत ॥अति कोप वाढला
॥१३७॥
जैसा आधींच वैश्वानर ॥त्यावरी सिंचिलें स्नेह अपार ॥कीं उन्मत्त झालिया पान मदिर ॥त्यावरी संचार भूताचा
॥१३८॥
त्याची न्यायें सत्यश्रवा ॥कोपानळीं चढला बरवा ॥येतांचि चरपटमुखीं रवा ॥करपुटानें काढीतसे
॥१३९॥
ताडन होतां मुखावरती ॥चरपटही पडला क्रोधाहुतीं ॥आधींच बोलतां यजमानाप्रती ॥क्रोधोदकें भिजलासे
॥१४०॥
त्यावरी चरपटनेत्रीं ॥क्रोधाचे पूर लोटती ॥मग सर्व त्यागूनि क्रोधें जल्पती ॥गांवाबाहेर निघाला
॥१४१॥
गांवाबाहेर भगवतीदुर्ग ॥जाऊनि बैसला गुप्तमार्ग ॥पश्चात्तापें झाला योग ॥मनामाजी दाटेना
॥१४२॥
येरीकडे नारदमुनी ॥अंतरसाक्षी सर्व जाणुनी ॥दिव्यभव्य विप्र प्राज्ञी ॥वेष द्वितीय नटलासे
॥१४३॥
होऊनि दिव्य ब्राह्मण ॥दुर्गालयीं आला दर्शना म्हणोन ॥भगवतीतें नमस्कारुन ॥चरपटासमीप बैसला
॥१४४॥
म्हणे कोण जी कां हो येथ ॥बैसले आहां चिंतास्थित ॥येरु ऐकूनि सकळ वृत्तांत ॥तयापाशीं निवेदी
॥१४५॥
ऐकूनि चरपटाचें वचन ॥म्हणे पिसाट झाला ब्राह्मण ॥ऐशा क्रोधें पुत्रालागून ॥दुखविलें वृद्धानें
॥१४६॥
आपुले चरणीं चरणसंपुट ॥पुत्रापायीं येतां नीट ॥मग पुत्रमर्यांदा रक्षूनि चोखट ॥माहात्म्य आपुलें रक्षावें
॥१४७॥
ऐशी चाल जगतांत ॥प्रसिद्धपणी आहे वर्तत ॥तरी मतिमंद तो वृद्ध निश्चित ॥बुद्धिभ्रष्ट म्हणावा
॥१४८॥
तरी ऐशियाचा संग त्यूजून ॥तूं सेवावें महाकानन ॥परतोनि त्याच्या वदना वदन ॥दावूं नये पुत्रानें
॥१४९॥
ऐसें बोलतां नारदमुनी ॥चरपटा क्रोध अधिक मनीं ॥दाटला पश्चात्तापें करुनी ॥अधिकोत्तर नेटका
॥१५०॥
मग त्या विप्रालागीं बोलत ॥म्हणे मम गृहीं जाऊन गुप्त ॥कुलंब नाम विप्र यथार्थ ॥पाचारुनि आणावा
॥१५१॥
त्यातें घेऊनि स्वसंगती ॥आम्ही जाऊं विदेशाप्रती ॥पाहूनि सबळ सदगुणमूर्ती ॥विद्या सकळ अभ्यासूं
॥१५२॥
अवश्य म्हणोनि तो ब्राह्मण ॥भगवती दुर्गाबाहेर येऊन ॥त्या स्वरुपा लोप करुन ॥कुलंववेष नटलासे
॥१५३॥
पुन्हां त्यापाशीं शीघ्र येऊन ॥केली चरपटालागी देखण ॥म्हणे पिसाट झाला तो ब्राह्मण ॥हिताहित कळेना
॥१५४॥
तरी ऐसिया क्रोधापासीं ॥आम्ही न राहूं निश्चयेंसीं ॥तरी आणिक गुरु पाहूनि महीसी ॥विद्येलागीं अभ्यासूं
॥१५५॥
ऐसें बोलतां कुलंब वचन ॥अधिकोत्तर चरपटमन ॥पश्चात्ताप दाटून ॥कुलंबचित्तीं मिरवला
॥१५६॥
म्हणे सख्या अन्य क्षेत्रासी ॥आपण राहूनि उभयतांसी ॥दोघे एकचि मार्गासी ॥वर्तणुकी राहूंया
॥१५७॥
करुं एकचित्तें आपणास ॥पडणार नाहीं दुःखलेश ॥गुरु संपादूनि निःशेष ॥विद्येलागीं अभ्यासूं
॥१५८॥
ऐसें बोलतां चरपटासी ॥अवश्य म्हणे विधिसुत त्यासी ॥तत्काळ सांडूनियां नगरासी ॥मुनिराज ऊठला
॥१५९॥
मग चरपट आणि नारदमुनी ॥उभयतां चालिले मार्ग लक्षूनी ॥पांच कोश लंधितां अवनी ॥नारद बोले तयातें
॥१६०॥
म्हणे सखया ऐक वचन ॥आपण पाहूं बद्रिकाश्रम ॥श्रीबद्रिकेदारा नमून ॥काशीक्षेत्रीं मग जाऊं
॥१६१॥
तये क्षेत्रीं विद्यावंत ॥विप्र आहेत अपरिमित ॥कोणी आवडेल जो चित्तांत ॥विद्या त्यायाशीं अभ्यासूं
॥१६२॥
ऐसें बोलतां कुलंब चरपटाप्रत ॥अवश्य म्हणे विप्रपुत्र ॥मार्ग धरुनि बद्रिकाश्रमातें ॥पाहावया चालिले
॥१६३॥
मार्गी करुनि भिक्षाटन ॥पाहते झाले बद्रिकाश्रम ॥केदारेश्वर देवालयांत जाऊन ॥बद्रिकेदार नमियेला
॥१६४॥
नमितां उभयें श्रीकेदार समर्थ ॥तों प्रगट झाले मच्छिंद्रदत्त ॥तें पाहूनि विधिसुत ॥तयांपासीं पातले
॥१६५॥
दत्तचरणीं ठेवूनि माथा ॥आणिक नमी मच्छिंद्रनाथा ॥तें पाहूनि चरपटी तत्त्वतां ॥तोही वंदी उभयतांसी
॥१६६॥
चरपटें उभयतां करुनि नमन ॥पुसतसे तो कुलंबाकारण ॥म्हणे महाराजा हे कोण ॥उभयतां असती पैं
॥१६७॥
नारद म्हणे ओळखीं नयनीं ॥अत्रिसुत हा दत्तात्रेय मुनी ॥आणि मच्छिंद्र जती ऐकसी कानीं ॥तोचि असे का ब्राह्मणा
॥१६८॥
यानंतर मी देवऋषी ॥नारद म्हणती या देहासी ॥तव कार्यार्थ कुलंबवेषीं ॥मानवदेहीं नटलों मी
॥१६९॥
ऐसे ऐकतां चरपटवचन ॥कुलंबचरणीं माथा ठेवून ॥म्हणे महाराजा स्वरुप दावून ॥सनाथ करी मज आतां
॥१७०॥
नारद म्हणे ऐक वचन ॥आम्ही स्वरुप दावूं त्रिवर्ग जाण ॥परी बा गुरुप्रसादाविण ॥न देखवे गा तुजलागीं
॥१७१॥
तरी गुरुप्रसादमंत्र कानीं ॥रिघावा होतांचि ध्यानीं ॥मग आम्हीच काय दिसती त्रिभुवनीं ॥ब्रह्मस्वरुप होशील तूं
॥१७२॥
यावरी बोले चरपटनाथ ॥कोणता पाहूं गुरु येथ ॥तुम्हांपक्षां प्रतिष्ठावंत ॥भुवनत्रयीं असेना
॥१७३॥
तरी मज अनुग्रह द्यावा येथें ॥करावें स्वरुपीं सनाथ मातें ॥नारद म्हणे दत्तात्रेयातें ॥कारण आपुलें संपादा
॥१७४॥
ऐसें बोलतां नारदमुनी ॥श्रीदत्तात्रेय कृपा करुनी ॥ठेविता झाला वरदपाणी ॥चरपटमौळीं तेधवां
॥१७५॥
संकल्पित स्थित तनु मन ॥कायावाचा जीवित्वप्राण ॥चित्त बुद्धि अंतःकरण ॥घेतलें गोवूनि संकल्पीं
॥१७६॥
मग वरदहस्त ठेवूनि मौळीं ॥कर्णी ओपिली मंत्रावळी ॥ओपिताचि अज्ञानकाजळी ॥फिटूनि गेली तात्काळ
॥१७७॥
ब्रह्मदर्शन खुणाव्यक्त ॥होतांचि देखिलें सत्तत्त्व तेथ ॥लखलखीत तेज अदभुत ॥मित्रापरी भासलें
॥१७८॥
कीं औदुंबरींचा ठाव सांडून ॥मिरवती पृथ्वीवरुन ॥तेवीं विधिपुत्र वसुनंदन ॥तेजेंकरुनि गहिवरलें
॥१७९॥
तें चरपटें पाहूनि तेजोसविता ॥त्रिवर्गा चरणीं ठेविला माथा ॥तो अवसर पाहूनि तत्त्वतां ॥उमाकांत प्रगटला
॥१८०॥
प्रगट होतां अपर्णापती ॥चरपटा सांगे मच्छिंद्रजती ॥दशकर नमींकां कृपामूर्ती ॥भेटावया आलासे
॥१८१॥
ऐसें ऐकतां चरपटनाथ ॥शिवा नमीतसे आनंदभरित ॥मग दशकर कवळूनि हदयांत ॥मुखालागीं कुरवाळी
॥१८२॥
कुरवाळूनि म्हणे अत्रिसुता ॥विद्या सांगावी चरपटनाथा ॥नवांच्या गणीं करुनि सरता ॥नाथपंथी मिरवी कां
॥१८३॥
अवश्य म्हणोनि अत्रिसुत ॥चरपटासी विद्या अभ्यासीत ॥सकळ शास्त्रीं झाला ज्ञात ॥उपरी तपा बैसविला
॥१८४॥
मग नागपात्री अश्वत्थीं जाऊन ॥द्वादश वर्षे वीरसाधन ॥नऊ कोटी सात लक्ष रत्न ॥शाबरी कवित्व पैं केलें
॥१८५॥
यापरी मंत्रविद्या करुन ॥मेळविले सुरवर मंडण ॥स्वर्गदेवता तोषवून ॥विद्यावरु घेतला
॥१८६॥
मग श्रीगुरु अत्रिसुत ॥सेविता झाला गिरनारपर्वत ॥येरीकडे चरपटनाथ ॥तीर्थावळी चालिला
॥१८७॥
श्रीरामेश्वर गोकर्ण महाबळेश्वर ॥जगन्नाथ हरिहरेश्वर ॥काशी मनकर्णिका विश्वेश्वर ॥तीर्थे सेवीत चालिला
॥१८८॥
तीर्थे करितां अपरिमित ॥सच्छिष्य नव झाले त्यांत ॥ते नवशिष्य प्रख्यातवंत ॥सिद्धकळा जाणती
॥१८९॥
राघवसिद्ध बाळसिद्ध ॥गोकाटसिद्ध जाबुसिद्ध ॥नैमित्यिक सारेंद्वक हुक्ष प्रसिद्ध ॥द्वारभैरव रणसिद्ध तो
॥१९०॥
ऐसे चरपटाचे नवसिद्ध वर्ण ॥शाबरी विद्येंत असती पूर्ण ॥चौर्याकयशीं सिद्ध नवांपासून ॥उदयवंत पावले
॥१९१॥
जोगी शारंगी निजानंद ॥नैननिरंजन यदु प्रसिद्ध ॥गैवनक्षुद्र कास्त सिद्ध ॥रेवणनाथाचे असती पैं
॥१९२॥
उरेश सुरेश धुरेश कुहर ॥केशमर्दन सुद्धकपूर ॥भटेंद्र आणि कटभ्रवा साबर ॥हे नवसिद्ध भर्तरीनाथाचे
॥१९३॥
दक्षेंद्र आणि अनिर्वा अपरोक्ष ॥कामुकार्णव सहनसिद्ध प्रसिद्ध ॥दक्षलायन देवसिद्ध ॥पाक्षेंद्र साक्ष मच्छिंद्राचे सिद्ध हे
॥१९४॥
निर्णयार्णव हरदंतान ॥भोमान हुक्षे कृष्णपलायन ॥हेमा क्षेत्रांत रत्नागर नाम ॥गोरक्षाचे हे असती
॥१९५॥
विनयभास्कर दत्तघात ॥पवनभार्गव सुक्षार्णव यथार्थ ॥कविटशवी वधम प्रोक्षित ॥नव जालिंदराचे हे असती
॥१९६॥
शारुक वालुक शरभ सहन ॥प्रोक्षितशैर्म कोकिल नाम ॥कोस्मितवाच संपति नवही पूर्ण ॥कान्हिपाचे हे असती
॥१९७॥
यापरी चौरंगीचे सहा सिद्ध ॥लोम भ्रातरक चिरकालवृन्द ॥नारायण काळिका साव्रजी प्रसिद्ध ॥चौरंगीचे असती पैं
॥१९८॥
मीननाथ अडबंगीनाथ ॥यांचे सहा सिद्ध सिद्धिवंत ॥सुलक्षा लुक्ष मोक्षार्णव समर्थ ॥द्वार भद्राक्ष सहावा
॥१९९॥
एकूण चौर्याबयशीं सिद्धांचा झाडा पूर्ण ॥ग्रंथीं वदला धुंडीनंदन ॥मालू नरकिमयागार ॥सदा परिसोत भाविक चतुर ॥अष्टत्रिंशततिमोऽध्याय गोड हा
॥२०१॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॥ शुभं भवतु ॥ ॥ नवनाथभक्तिसार अष्टत्रिंशतितमोऽध्याय समाप्त ॥