नाथभक्तांच्या माहितीकरिता “आदरणीय मुकुंद दादा अंधारे” अमृतमहोत्सव गौरवांकामध्ये सौ. सुवर्णा मु. अंधारे यांनी संकलित केलेली माहिती येथे देत आहोत.
‘जे पिंडी ते ब्रह्मांडी’ या मूलभूत संकल्पनेवर आधारलेल्या नाथ संप्रदायात यात्रा, वारी आदींना महत्त्व नसले तरी या संप्रदायातील इष्ट दैवतांच्या ओढीने सामान्य भाविक भेटीसाठी सदैव उत्सुक असतो. श्री नवनाथ भक्तिसार ग्रंथात नवनारायणांनी नवनाथांच्या स्वरूपातील अवतारकार्य समाप्तीनंतर ज्या ठिकाणी वास केला, त्या स्थानांची माहिती वाचावयास मिळते.
शके सतराशे दहापर्यंत । प्रकटरूपे मिरवले नाथ ।
मग येउनी आपुले स्थानात । गुप्तरूपे राहिले ॥९४॥
मठीत राहिला कानिफाजती । उपरी मच्छिंद्रासी मायबाप म्हणती ।
जानपीर तो जालंदर जती । गर्भगिरी नांदतसे ॥९५॥
त्याहुनी खालता गैबीपीर । तो गहनीनाथ परम सुंदर ।
वडवाळ ग्रामी समाधीपर । नागनाथ असे की ॥९६॥
विट ग्रामी मानदेशात । तेथे राहिले रेवणनाथ ।
चरपट चौरंगी अडबंगी तीर्थ । गुप्त अद्यापि करिताती ॥९७॥
भर्तरी राहिला पाताळभूवनी । मीननाथ गेला स्वर्गालागोनी ।
गिरनार पर्वती गोरक्षमूनी । दत्ताश्रमी राहिला ॥९८॥
गोपीचंद आणि धर्मनाथ । ते स्वसामर्थे गेले वैकुंठात ।
विमान पाठवोनी मैनावतीते । घेउनी विष्णू गेलासे ॥९९॥
वरील ओव्यांत नाथांच्या चैतन्यरूपात वास करणाऱ्या स्थानांची अधिकृत माहिती उपलब्ध आहे. याशिवाय संपूर्ण देशात अनेक ठिकाणी नाथ मंदिरे उभारली गेली; विशिष्ट नाथांच्या प्रभावामुळे त्यांच्या शिष्यांद्वारेही स्थानांची निर्मिती झाली. पण श्री नवनाथ भक्तिसार ग्रंथात उल्लेखित स्थानांचा परिचय नाथभक्तांना व्हावा म्हणून हा प्रपंच.
१“मठीत राहिला कानिफाजती”
श्री कानिफनाथ मंदिर, मढी
प्रबुद्ध नारायणाचे अवतार श्री कान्होबा उर्फ कानिफनाथ
मढी, ता. पाथर्डी, जि. अहमदनगरअहमदनगर–शेवगाव मार्गावर
रंगपंचमीला मोठी यात्रा
फोन: ०२४२८-२४४०६४, २४४०००
kanifnathmadhi.org ↗
kanifnathmadhi@yahoo.co.in
२“मच्छिंद्रासी मायबाप म्हणती”
श्री क्षेत्र मच्छिंद्रनाथ गड
‘मायंबा’ (बडे बाबा) — कवी नारायणाचे अवतार
सावरगाव, ता. पाथर्डी, जि. अहमदनगर (गर्भगिरी डोंगरावर)मढीपासून अंतर १५ किलोमीटर
उत्सव: ऋषीपंचमी (जन्मोत्सव), पौष अमावस्येला यात्रा
३“जानपीर तो जालंदर जती — गर्भगिरी नांदतसे”
श्री क्षेत्र जालिंदरनाथ देवस्थान
अंतरिक्ष नारायणाचे अवतार
येवलवाडी, ता. शिरूर (कासार), जि. बीडमच्छिंद्रनाथ गडापासून अंतर ७५ किलोमीटर
उत्सव: माघ पौर्णिमा, महाशिवरात्र (दुसरा दिवस), गुढीपाडवा
४“त्याहुनी खालता गैबीपीर — तो गहनीनाथ परम सुंदर”
(गैबीपीर) गहिनीनाथ पुरातन मंदिर
करभाजन नारायणाचे अवतार
चिंचोली, ता. पाथर्डी, जि. अहमदनगरमच्छिंद्रनाथ गडापासून अंतर ४५ किलोमीटर
५“वडवाळ ग्रामी समाधीपर — नागनाथ असे की”
श्री नागनाथ
आविर्होत्र नारायणाचे अवतार
वडवळ, ता. चाकूर, जि. लातूरमच्छिंद्रनाथ गडापासून अंतर २७० किलोमीटर
हैदराबाद–परळी रेल्वेमार्गावर, लातूरपासून २५ किलोमीटर
६“विट ग्रामी मानदेशात — तेथे राहिले रेवणनाथ”
श्री रेवणनाथ
चमस नारायणाचे अवतार; यांनाच रेवणसिद्ध असेही म्हणतात
विटा, ता. माण, जि. सांगलीमच्छिंद्रनाथ गडापासून अंतर २५५ किलोमीटर
७“भर्तरी राहिला पाताळभूवनी”
श्री भर्तरीनाथ
द्रुमिल नारायणाचे अवतार
मु.पो. हरंगुळ, ता. गंगाखेड, जि. परभणीमच्छिंद्रनाथ गडापासून अंतर २५० किलोमीटर
८“गिरनार पर्वती गोरक्षमूनी — दत्ताश्रमी राहिला”
श्री गोरक्षनाथ
हरि नारायणाचे अवतार
मु.पो. वाई, ता. वसमत, जि. हिंगोलीऔंढा नागनाथपासून २१ किलोमीटर
९“चरपट चौरंगी अडबंगी तीर्थ — गुप्त अद्यापि करिताती”
श्री अडभंगीनाथ
चरपटीनाथ, चौरंगीनाथ, अडभंगीनाथ व इतर नाथसिद्ध
मु.पो. भामानगर, ता. गंगाखेड, जि. परभणीहे नाथसिद्ध आजही गुप्तपणे संचार करीत आहेत. ज्या ज्या ठिकाणी उपासना, पूजा, पारायण, हवन आदींद्वारे त्यांचे आवाहन केले जाते, त्या ठिकाणी ते प्रत्यक्ष रूपाने हजर होतात व भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करतात, अशी श्रद्धा आहे.
नवनाथ संप्रदायातील तीर्थक्षेत्रे
१. श्री क्षेत्र मढी
सह्याद्री पर्वताच्या काही उपरांगा पूर्व–पश्चिम दिशेने पसरलेल्या आहेत. या रांगांमध्ये गर्भगिरी पर्वतरांग अहमदनगर–बीड जिल्ह्यांमध्ये पसरलेली आहे. हा परिसर निसर्गरम्य असून गर्भगिरीच्या पर्वतरांगेत खळखळ वाहणाऱ्या पानागिरी नदीशेजारी उंच टेकडीकाठी मढी हे सुंदर गाव आहे. या पवित्र आणि मंगल गावात उंच टेकडीवर ब्रह्मचैतन्य श्री कानिफनाथ महाराजांनी, श्री क्षेत्र वृद्धेश्वर येथे सर्व देवदेवतांच्या महायज्ञामध्ये ठरल्याप्रमाणे, दहाव्या शतकात फाल्गुन वद्य रंगपंचमीला संजीवन समाधी घेतली.
अहमदनगरपासून ५५ कि.मी. तर पाथर्डी तालुक्यापासून १२ कि.मी. अंतरावर असलेले, समृद्ध संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा जतन करणारे हे आदर्श गाव नाथपंथीयांचे आद्यपीठ म्हणून भारतभर प्रसिद्ध असून सर्वांचेच श्रद्धास्थान बनले आहे.
२. कानिफनाथ मंदिर (बोपगाव, सासवड)
नाथ पंथातील कानिफनाथांचे हे मंदिर जेजुरीपासून तीस किलोमीटर अंतरावर, सासवडच्या पश्चिमेकडे बापदेव घाट मार्गावर आहे. बोपगावपासून उजवीकडे मंदिराची कमान लागते. वेडीवाकडी वळणे घेत घाटरस्ता संपल्यानंतर गाडी पार्किंगसाठी मोठे पटांगण आहे. थोड्या पायऱ्या चढून गेल्यावर नव्याने उभारलेला सभामंडप दिसतो; पंचक्रोशीतील लोकसहभागातून या मंदिराचा कायापालट झाला आहे.
मूळ मंदिर लहान आहे. मंदिरामध्ये जाण्यासाठी दरवाजा नसून खिडकीवजा एक फूट बाय एक फूट अशी चौकट आहे; या चौकटीतून कितीही जाड व्यक्तीला सरपटत आत जाता येते. आत पंधरा–वीस जण मावू शकतील एवढा मोठा गाभारा आहे. आत प्रवेश केल्यानंतर समोर दिसते ती यावनी दर्ग्यासारखी कानिफनाथांची समाधी. धूप व फुलांचा सुगंध मन प्रफुल्लित करतो. जसा आत प्रवेश केला तसेच बाहेर पडावे लागते.
मुख्य गर्भगृहात स्त्रियांना प्रवेश नाही; पुरुषांना सदरा व कंबरपट्टा काढूनच आत प्रवेश करावा लागतो. या टेकडीवरून दिवेघाट तसेच मस्तानी तलाव दिसतो; पावसाळ्यात येथून निसर्गाचे विहंगम दृश्य दिसते.
