श्री नवनाथ भक्तिसार · मूळ पोथी
अध्याय २९
पगोरक्षनाथाच्या भेटीनें भर्तरीचा मोहनाश; भर्तृहरीस वैराग्यदीक्षा. १८५ ओव्या · कथासार वाचा
श्रीगणेशाय नमः रुक्मिणीवरा कमलाकांता ॥चाणूरमर्दना वसुदेवसुता ॥कंसारी तूं जगत्राता ॥वासुदेवा जगदीशा
॥१॥
शेषशायी हलधरभ्राता ॥भावप्रिया सुदर्शनदर्शिता ॥द्रौपदीलज्जारक्षणकर्ता ॥पाठिराखा मिरवसी
॥२॥
जैसा पांडवांचा पाठिराखा ॥तैसा मिरवसी मम दोंदिका ॥भक्तिसारग्रंथ कौतुका ॥वाग्वरदा म्हणविसी
॥३॥
मागिले अध्यायीं विरहस्थिती ॥लाधली गाढत्वें भर्तरीप्रती ॥पिंगलेकरितां स्मशानक्षिती ॥पूर्ण तप आचरला
॥४॥
तया क्लेशाचे उद्देशीं ॥मित्रावरुणी दत्तापाशीं ॥श्रुत करुनि स्वस्थानासी ॥येऊनियां पोहोंचला
॥५॥
इतुकी कथा सिंहावलोकनीं ॥चित्तीं धरावी श्रोतेजनीं ॥यापरी पुढें ग्रंथमांडणीं ॥सिद्ध अवधानी असावें
॥६॥
असो गर्भाद्रींत मच्छिंद्रनाथ ॥ठेवूनि गोरक्ष करावया तीर्थ ॥महीलागीं भ्रमत ॥गिरनारप्रती पातला
॥७॥
तेथें भेटोनि दत्तात्रेयासी ॥भावें नमिलें प्रेमराशीं ॥श्रीदत्तें धरोनि हदयासी ॥आनंदानें उचंबळला
॥८॥
श्रीकरपद्में मुखमंडन ॥गोरक्षाचें कुरवाळूनि वदन ॥निकट बैसविला हस्त धरोन ॥अलाई बलाई घेतसे
॥९॥
मोहितवाणीं पुसतसे त्यातें ॥म्हणे कोठें रे मच्छिंद्रनाथ ॥तूं सोडूनि निरपेक्ष त्यातें ॥महीलागीं भ्रमतोसी
॥१०॥
येरुं सांगे पुन्हां नमोन ॥गर्भाद्रिपर्वती मच्छिंद्रनंदन ॥राहिलासे स्वसुखेंकरुन ॥जपजाप्यातें योजूनियां
॥११॥
मुहूर्तपणे स्वसुखासीं ॥लाविलें असें तीर्थस्नानासी ॥मग मी नानातीर्थउद्देशीं ॥करीत आलों परियेसा
॥१२॥
ऐसा वदोनि वृत्तांत ॥याउपरी बोले अत्रिसुत ॥वत्सा कार्य लागलें मातें ॥त्या कार्यातें संपादीं
॥१३॥
तरी म्हणसी कार्य कवण ॥भर्तरी मम अनुग्रही नंदन ॥तो स्वकांतेकरितां स्मशान ॥द्वादश संवत्सर सेवीतसे
॥१४॥
अन्नोदकाचा त्याग करुन ॥सेवोनि आहे तृणपर्ण ॥कांता कांता चिंतन करुन ॥द्वादश वर्षे बैसला
॥१५॥
तरी तुवां जावोनि तेथें ॥सावध करीं युक्तिप्रयुक्ति ॥सकळ दावीं अशाश्वत ॥आपुले पंथीं मिरवावें
॥१६॥
त्यासी मीं अनुग्रह जेव्हां दिधला ॥तेव्हांचि गुंतविला संकल्पाला ॥कीं सोडूनि वैभवपंथाला ॥नाथपंथीं मिरवेन मी
॥१७॥
तरी तया बोलासी जाण ॥दिवस लोटूनि गेले पूर्ण ॥मग जन्मापासूनि सकळ कथन ॥भर्तरीच्या सांगीतलें
॥१८॥
समुचयगोष्ट ऐकूनि कथन ॥मान तुकावी गोरक्षनंदन ॥म्हणे महाराजा तव कृपेने ॥कार्य सत्य करीन हें
॥१९॥
तव आज्ञा यापरी मातें असतां ॥मग भर्तरी लोहातें आणीन कनकता ॥ही अशक्य नसे मातें वार्ता ॥अर्थ घडला सहजचि
॥२०॥
हें महाराजा तूं कृपाघन ॥वर्षलासी मम देहकारण ॥तैं भर्तरीतरुनें ज्ञानकण ॥अनायासें कणसेंचि
॥२१॥
तव कृपा जवळी असतां ॥मग भर्तरीक्षुधेची कामवार्ता ॥ही अशक्य नसे मातें करितां ॥तृप्त सिद्धीतें भिनवाया
॥२२॥
कीं तव कामकल्पतरु ॥मम चित्तागणीं पावला विस्तारु ॥तेथें भर्तरीहीनत्वविचारु ॥दरिद्रातें उरेना
॥२३॥
तरी आतां बोलतों प्रमाण ॥कार्य आपुलें करुनि देईन ॥ऐसें म्हणोनि वंदोनि चरण ॥शीघ्रगती निघाला
॥२४॥
व्यानअस्त्र जपोनि होटीं ॥भाळी चर्चिली भस्मचिमुटी ॥मग व्यानमंत्रे महीपाठी ॥गमन करुं निघाला
॥२५॥
लवतां डोळ्याचें पातें ॥क्षणें आला अवंतिकेप्रत ॥पन्नास योजनें निमिषांत क्षितींत ॥लंघोनिया पातला
॥२६॥
तों गोरक्ष येतां स्मशाननिकट ॥दुरोनि पाहे भर्तरी नेट ॥तों सर्वांग दिसे अटि कृशवट ॥अस्थिगत प्राण देखिला
॥२७॥
मुखीं तितुकीच सहजध्वनी ॥म्हणे राम हे बरवी केली करनी ॥आम्हां उभयतांची तुटी करोनी ॥पिंगला नेली जवळिके
॥२८॥
ऐसी सहजध्वनि ऐकोन ॥पाहूनि तयाचें कृशपण ॥परम चित्तीं हळहळोन ॥चकचकाव मानीतसे
॥२९॥
चित्तीं म्हणे अहा कठिण ॥राव आचरे परम निर्वाण ॥अस्थिमय राहिला प्राण ॥त्वचा व्यक्त होऊनियां
॥३०॥
तरी ऐसा विरह जयासी ॥बाणलाहे पूर्ण मानसीं ॥तो वरपंगी वाग्वरासी ॥कदाकाळीं मानीना
॥३१॥
तरी यातें आम्ही जें बोलूं ॥तें तें सकळ होय फोलू ॥जैसा क्षुधेला वेळू ॥पळवा तेथें मिरवेना
॥३२॥
जैसा खापरासी परीस भेटे ॥व्यर्थ होय यत्नपाठ ॥तेवीं बोधितां बोध अचाट ॥व्यर्थपणीं मिरवेल
॥३३॥
कीं हिंगतरु अपार विपिनीं ॥त्यांत मैलागरु स्थापिला वनीं ॥तया सुगंध लिप्तदुर्गध वनीं ॥कदाकाळी तुटेना
॥३४॥
कीं शर्करेचे आळीपाळीं ॥शक्रावणाच्या वेष्टिल्या वेली ॥परी त्या कटुत्वपणा सकळां ॥मधुरपणा मिरवेना
॥३५॥
कीं चतुराननाचे हस्तकमळीं ॥जन्मभर स्थापिलें दरिद्र भाळीं ॥तैं व्यवसायेंकरुनि नव्हाळी ॥कदाकाळीं चालेना
॥३६॥
तरी आतां विचार येतां ॥योजावा कांही बोधरहिता ॥ज्यातें जैसी कामना स्थित ॥तैसी स्थिती वर्तावी
॥३७॥
कीं श्वपुच्छा चक्रवेढा ॥नीट होण्या यत्न पाडा ॥तेवीं राव झाला वेडा ॥शब्दबोध चालेना
॥३८॥
जैसा जो तैसाचि होतां स्थित ॥मग संतोष मिरवे चित्त ॥संतोष मिरवल्या कार्य प्राप्त ॥घडोनि येतें सकळिकां
॥३९॥
पहा राम शत्रु दानवां ॥परी विभीपण मिरवला भिन्नभावा ॥तेणेंकरुनि स्ववैभवा ॥भंगूं दिलें नाहींच कीं
॥४०॥
कीं बळियारायाचें जिणें ॥त्यासी मिरवला तो वामन ॥मातृशत्रू फरशधर होऊन ॥तातासमान वहिवटला
॥४१॥
तन्न्यायें करुनि येथें ॥रायासी ओपावें सर्व हित ॥संतोष मिरवोनि अत्रिसुता ॥कीर्तिध्वज लावावा
॥४२॥
मग जाऊनि अवंतिकेंत ॥कुल्लाळगृहीं संचार करीत ॥एक गाडगें आणूनि त्यातें ॥बाटली नाम ठेविलें
॥४३॥
उपरी रंग चित्रविचित्र ॥देऊनि रोगणीं केलें पवित्र ॥मग तें चमकपणीं पात्र ॥तेजालागीं दर्शवी
॥४४॥
परो अंतरीं पात्र कच्चेपणीं ॥वरी रंग दावी लखलखोनी ॥जेवीं वाढीव ब्रह्मज्ञानी ॥परी अंतरी हिगो
॥४५॥
बोलतां ज्ञानी विशेष ॥कीं प्रत्यक्ष मिळाला स्वरुपास ॥ऐसें भासलें तरी ओंफस ॥तरी अंतरी हिंगो
॥४६॥
नव तें मडकें कच्चेपणीं ॥वरी सुढाळ दिसे रंग सन्मुख तत्त्वतां ॥ठेंचेचे निमित्त करुनि नाथ ॥भूमीलागी पडतसे
॥४८॥
अंग धरणीं देत टाकून ॥सोंग दावी मूर्च्छापणें ॥त्या संधींत बाटली कवळून ॥बाटलीलागीं न्याहाळी
॥४९॥
असो बाटली गेली फुटोन ॥मग सोंग मूर्च्छेचें सांवरोन ॥भंवतें पाहे विलोकून ॥बाटली झाली शतचूर्ण
॥५०॥
तंव ती देखिली शतचूर्ण ॥मग उठतां झाला अहा म्हणोन ॥म्हणे माझी माय बहीण ॥वाटले कैसी फुटलीस तूं
॥५१॥
सकळ मेळवूनि तिचे खापर ॥शोक करीतसे वारंवार ॥ऊर्ध्वशब्दें गहिंवर ॥लोकांमाजी दाखवी
॥५२॥
म्हणे अहा माझी बाटली ॥दैवें कैसी फुटोनि गेली ॥आतां ती माझी परम माउली ॥कोणे रानी धुंडाळूं
॥५३॥
अहा माय गेलीस सोडोन ॥आतां तुजसाठीं वेंचीन प्राण ॥अहा विधात्या कैसें घडोन ॥आणिलें तुवां या ठायी
॥५४॥
अहा माजे माय बहिणी ॥कैसी गेलीस सोडोनी ॥दाही दिशा मजलागोनी ॥ओस करोनि गेलीस
॥५५॥
माये गे माय गा ठायीं ॥तूं वांचली असतीस आपुले देहीं ॥मी पावलों असतों मृत्युप्रवाहीं ॥त्यांत कल्याण मानितो
॥५६॥
ऐसे शब्द रायें ऐकोन ॥हास्य करी गदगदोन ॥चित्तीं म्हणे पावलिला मरण ॥मडक्याम काय मग करितां
॥५७॥
ऐसी अदेशा आणोनि चित्तीं ॥हास्य वारंवार करी नृपती ॥येरीकडे गोरक्ष क्षितीं ॥आरंबळे अट्टाहास्यें
॥५८॥
धरणीं टाकोनि शरीर ॥हदय पिटीं उभय करीं ॥अहा बाटली वागुत्तरी ॥ऐसें म्हणोनि आरंबळे
॥५९॥
म्हणे तूं गेलीस माय बहिणीं ॥परी माझें आटलें सुदैवपाणी ॥अहा माझा वासरमणी ॥अस्ताचळा गेलासे
॥६०॥
अहा बाटली माझें घन ॥कोणें दुर्जनें नेलें हिरावोन ॥अहा बाटले तुझें वदन ॥एकदां दावीं मजलागीं
॥६१॥
अहा बाटली परम धूर्जटी ॥कोणी हिरावली मम अंधाची काठी ॥ऐसें म्हणोनि वाग्वटी ॥माय वदन दावीं गे
॥६२॥
ऐसें म्हणोनि दीर्घरुदन ॥करीत आहे अट्टाहास्येंकरोन ॥परी राव भर्तरी तें पाहुन ॥चित्तामाजी चाकाटे
॥६३॥
अहा पिंगला हा पिंगला ॥ऐसा घोप करीत बैसला ॥परी तें पाहूनि विसरला ॥मनीं आश्चर्य बहु मानी
॥६४॥
म्हणे वोंचिता दमडी अडका ॥तयासाठीं धरुनि आवांका ॥नाशवंत जाणे सर्व निका ॥शोक केवीं करतसे
॥६५॥
ऐसें जल्पूनि चित्तीं ॥निवांत बैसला तये क्षितीं ॥परी हुडहुडी तरुफलाप्रती ॥शांतपणें राहीना
॥६६॥
सुशब्दवाक्या अमृतपर ॥सिंचिता झाला वागुत्तर ॥म्हणे योगिया कां चिंतातुर ॥शोक करिसी हें सांग
॥६७॥
अरे वेंचितां सापिका कवडी ॥मडकें येईल पुन्हां आवडीं ॥तयासाठीं शोकपरवडी ॥करिसी काय हे मूर्खा
॥६८॥
ऐसें उत्तरद्रुमाचें फळ ॥अर्थी ओपितां नृपाळ ॥यावरी गोरक्षबाळ ॥बोलता झाला तयातें
॥६९॥
म्हणे महाराजा नृपाळा ॥तूं शोक करिसी कवण मेळा ॥तरी दुःखाब्धिशोकजाळा ॥प्रचीति पाहें आपुली
॥७०॥
तरी अहा पांथस्थ तूं प्रकाम ॥कंठीं लागला जगाचा उगम ॥तरी त्या उभवोनि अनर्थघाम ॥सुख कैसें नांदेल
॥७१॥
तरी आपणावरुनि नृपती ॥घ्यावी जगाची अर्थप्रचीती ॥माझी बाटली फुटल्या क्षितीं ॥दुःख जाणें मी एक
॥७२॥
राव ऐकूनि वागुत्तरा ॥पुन्हां म्हणतसे ऐकिजे नरा ॥मम दुःखाचा दृष्टांत खरा ॥प्रचीतिरुपीं धरिला त्वां
॥७३॥
परी माझी पिंगला राणी ॥मान पावली जेवीं सौदामिनी ॥हारपली जैसी सौदामिनी ॥परतोनि कैसी प्राप्त होय
॥७४॥
शतानुशत मडकीं मिळत ॥प्राप्त करुनि देईन क्षणांत ॥पिंगलेसमान स्त्रीरत्न ॥कैंचे दुसरे मिळेल
॥७५॥
यावरी गोरक्ष बोले वचन ॥तुझ्या पिंगला लक्षवधि जाण ॥प्राप्त करीन एक क्षण ॥परी ऐसी बाटली मिळेना
॥७६॥
ऐसें ऐकूनि नराधिप ॥म्हणे पिंगलेचें स्वरुप ॥गुणवती गंभीर दीप ॥लक्षावधि दाविसी
॥७७॥
तरी लक्षावधि पिंगला मातें ॥आतांचि दाखवीं सदगुरुभरिते ॥तूतें बाटल्या शतानुशतें ॥सिद्ध करितों या ठाया
॥७८॥
तरी तुझा चमत्कारु ॥दावीं मातें कल्पतरु ॥जैसा भूषण कृपापरु ॥गुरुसुत तो गहिंवरला
॥७९॥
तरी बा समान करणी ॥मातें मिरवेल अंतःकरणीं ॥नातरी ढिसाळ बाटल्यावाणी ॥परी अर्थ हिंगूच दिसतसे
॥८०॥
जैसें मृगजळाचें पाणी ॥परी अब्धिसमान वाटे खाणी ॥परी तृषाकोडाचा वासरमणी ॥अतस्ताचळीं पावेना
॥८१॥
कीं शुद्ध ओडंबरी घन ॥स्वगींहूनि करी गर्जन ॥परी तोय लेशमान ॥महीलागीं आतळेना
॥८२॥
कीं काजवा जो तो दिढवा दावी ॥तरी कां तिमिरास तो आटवी ॥तेवीं बोल फोलप्रवाहीं ॥मिरवू नको योगेंद्रा
॥८३॥
ऐसें ऐकतां वचन ॥म्हणे राया नरेंद्रोत्तमा ॥पिंगलाउदय लक्षावधीन ॥केलिया मज देसील काय
॥८४॥
येरु म्हणे पिंगला नयना ॥दाविलिया पुरवीन इच्छिली कामना ॥राज्यवैभव सुखसेवना ॥संकल्पीन तुजलागीं
॥८५॥
ऐसें बोलतां नरेंद्रपाळ ॥साक्ष कोण म्हणे गोरक्षबाळ ॥येरु म्हणे पंचमंडळ ॥साक्षभूत असती बा
॥८६॥
आणि अनलादि स्वर्गसविता ॥जळपाताळ जळमही मान्यता ॥हे साक्ष असती बा देस्वता ॥पशु पक्षी मृगादिक
॥८७॥
जरी मज न घडे बोलासमान ॥तरी पूर्वज सर्व पावती हीन ॥स्वर्गवासी पावती पतन ॥नरकवास भोगिती
॥८८॥
आणि शतजन्म रौरवकार ॥महीं भोगीन वारंवार ॥जरी मी न ओपीं राज्यसंभार ॥तुजलागीं महाराजा
॥८९॥
ऐसें बोलूनि शपथपूर्वक ॥पुन्हां बोले शपथदायक ॥म्हणे महाराजा हे तपपाळक ॥बोलासमान दावीं कीं
॥९०॥
जरी या बोलासमान राहणी ॥तूं न दाखविसी मातें नयनीं ॥तरी नरक पावसील सहस्त्र जन्मीं ॥विहित वाचे अनृतत्वें
॥९१॥
ऐसी राजेंद्र बोले वाणी ॥सत्यार्थ म्हणतसे योगतरणी ॥मग कामिनीअस्त्र पिंगलानामीं ॥प्रयोगातें उच्चारी
॥९२॥
मग सहज करुनि ऊर्ध्व दृष्टी ॥फेंकिता झाला भस्मचिमुटी ॥तंव ते कामिनी अस्त्रपोटीं ॥स्त्रिया कोटी उतरल्या
॥९३॥
मुख्य पिंगला जी भस्म झाली ॥तीच अनंत मूर्ति धरुनि उतरली ॥पाठीं पोटीं व्यापिली ॥सन्मुख उभी राहिली रायाच्या
॥९४॥
राव पाहूनि पिंगलास्वरुप ॥मोह कामाचा उजळला दीप ॥सकळांसी बैसवोनि आपणासमीप ॥संसारखुणा पुसतसे
॥९५॥
परी त्या पिंगला सगुणसरिता ॥सर्व सांगती अचूक वार्ता ॥सांगूनि उपरी बोधअर्था ॥रायाप्रती बोलती
॥९६॥
म्हणती महाराजा प्राणेश्वरा ॥मम विरहाचें शल्य बैसलें अंतरा ॥परी अशाश्वताचा माथां भारा ॥फुकटपणीं वाहिला
॥९७॥
म्यां चित्तीं करुनि तुमची प्रीती ॥दाहूनि घेतले देहाप्रती ॥पुन्हां उदय गोरक्षजती ॥अनंत दृश्य पैं केलें
॥९८॥
केलें तरी तुम्हांभावनी ॥मिरवणें मज पुन्हां अवनीं ॥परी शेवटी मृत्युपणाची काचणी ॥तुम्हां आम्हां असेचि
॥९९॥
तरी राया महीभोजा ॥आतां संग सोडूनि माझा ॥मोक्षमहींतळीं ध्वजा ॥लावोनियां उभारी
॥१००॥
यापरी माझा काम चित्तीं ॥वरुनि आचरला संसारनीति ॥परी मुक्तिमोक्षाची मांदुस हातीं ॥चढणार नाहीं महाराजा
॥१०१॥
मी पिंगला तुमची कांता ॥आचार आचारलें पतिव्रता ॥तेणें डौरवोनि श्रीवरें माथा ॥दिधलें हिता मजलागीं
॥१०२॥
आतां तुमचे सर्व हित ॥तुम्ही विलोका प्रज्ञावंत ॥मी तुमची दासी तुम्हां संमत ॥चालूं शकें महाराजा
॥१०३॥
ऐसे वदोनी निवांतपणीं ॥पिंगला बैसली राव वेष्टोनि ॥परी तो चमत्कार पाहोनि ॥विस्मय त्यासी वाटला
॥१०४॥
मग धांवूनि गोरक्षचरणीं ॥लोटूं पाहे दंडवत अवनीं ॥परी सर्वज्ञ गोरक्ष धरुनि पाणी ॥रायाप्रती बोलतसे
॥१०५॥
हे महाराज महीपाळ ॥माझा गुरु जो मच्छिंद्रबाळ ॥मच्छिंद्रनामें प्रतापशीळ ॥शिष्य आहे दत्ताचा
॥१०६॥
तरी यापूर्वी तुझिया देहीं ॥दत्तानुग्रह लाधला पाहीं ॥तरी तूं मच्छिंद्रसहोदर महीं ॥गुरु माझा अससी कीं
॥१०७॥
तरी तूं वंद्य आहेसी मातें ॥म्हणोनि नमना अनुचित ॥तरी माझा साष्टांग प्रणिपात ॥तव चरणी असो कीं
॥१०८॥
तरी राया सदगुरुभ्राता ॥सांग कीं कामना केवीं उदभवली चित्ता ॥राज्यवैभव संसारदुहिता ॥पिंगला भोगूं इच्छीतसे
॥१०९॥
किंवा सोडूनि सकळ संपत्ती ॥कामनाविरह वैराग्य चित्तीं ॥आचरुं ऐसी बोधमती ॥तरी स्थिती सांग कीं
॥११०॥
जैसी कामना असे चित्ता ॥तैसीच लाभेल तेजभरिता ॥ऐसें बोलतां गोरक्षनाथा ॥राव बोले उत्तर
॥१११॥
म्हणे महाराजा द्वादश वरुनां ॥बैसली पिंगलाउद्देशा ॥परी पिंगला स्वरुपास ॥प्राप्त झाली नाहीं कीं
॥११२॥
तरी येऊनि त्वरितात्वरित ॥पिंगला दाविल्या शतानुशत ॥तरी ऐसें सबळ सामर्थ्य ॥राज्यपदीं दिसेना
॥११३॥
मी पूर्वीच भ्रांतीं वेष्टिलों ॥श्रीगुरुचे हातापासूनि निसटलों ॥निसटलों परी कष्टलों ॥संसारतापामाझारीं
॥११४॥
तरी आतां कृपाघन ॥दत्तदर्शनाचें अपार जीवन ॥मज चातका करीं पान ॥कृपाघना महाराजा
॥११५॥
आतां मातें संसारराहणी ॥राज्यवैभव सुखावणीं ॥तुच्छ लागे योगधर्मी ॥प्रतापानें हीन तैं
॥११६॥
धन्य तूं एक प्रत्ययास ॥पिंगला दाविली चमत्कारास ॥जेवीं आवडी कुरुपाळास ॥कौरवदर्शना दाविलें
॥११७॥
तैसें पूर्ण कथेंत ॥दर्शन करविलें मातें येथ ॥तरी मी न राहें भवभ्रांतींत ॥वेष्टोनियां महाराजा
॥११८॥
आतां आचरेन पूर्ण योगा ॥साधीन सकल कलांसी प्रयोगा ॥माझा स्वामी अनसूयाकुशिगा ॥रत्न मातें दावीं कां
॥११९॥
गोरक्ष म्हणे विरहे नृपाळा ॥मनीं वरिली आहे पिंगला ॥तरी लक्षावधी प्राप्त या वेळा ॥तूतें झाल्या महाराजा
॥१२०॥
तरी तितुक्या भोगूनि आतां ॥संतुष्ट करीं आपुल्या चित्ता ॥येरु म्हणे एकीकरितां ॥दुःख इतुकें भोगिलें
॥१२१॥
मम लक्षावधी भोगून ॥तयांचे दुःख अवर्णन ॥कोणी भोगावें चंद्रार्कमान ॥अवधीतें सांडोनियां
॥१२२॥
एक वृश्चिक दंशिल्या अंगा ॥वेदना होती भोगा ॥त्यांत लक्षानुलक्ष सुयोगा ॥दंशिल्या काय सांगावें
॥१२३॥
तरी आतां असो कैसें ॥पुन्हा अदृश्य करीं पिंगलेस ॥आणि तूं राज्यवैभवास ॥सांभाळ करीं महाराजा
॥१२४॥
तरी माझिया स्वामीचे चरण ॥आतां दावीं मजकारण ॥इतुका उपकार करुन ॥कीर्तिध्वजा मिरवीं कां
॥१२५॥
मग अवश्य म्हणे गोरक्षसुत ॥पुन्हां अदृश्य पिंगला समस्त ॥मग धरोनि भर्तरीनाथाचा हस्त ॥नगरामाजी आणिला
॥१२६॥
आणिला तेव्हां हर्ष समस्तां ॥लोटिती झाली आनंदसरिता ॥विक्रमरायानें माथा ॥गोरक्षचरणीं ठेविला
॥१२७॥
रायें बैसवोनी कनकासनीं ॥षोडशोपचारे पूजिला मुनी ॥मग जोडोनियां पाणी ॥गोरक्षकातें पुसतसे
॥१२८॥
म्हने महाराजा मम भ्राता ॥पिंगलाविरहें पेटल्या चित्ता ॥कैसा आणिला देहावरता ॥तरी कथा सांगावी
॥१२९॥
मग रायातें सकळ कथन ॥तुष्ट केला मनोधर्म ॥उपरी वैराग्यसंकेत पावून ॥पुढील कार्य सांगितलें
॥१३०॥
परी विक्रम तो सर्व मर्मज्ञ ॥तुष्टतांचि मिरवी मनोधर्म ॥यावरी बोलता झाला वचन ॥गोरक्षकांतें तेधवां
॥१३१॥
हे महाराजा कृपामूर्ती ॥आपण बरीच योजिली युक्ती ॥परी आपण येथ षण्मास वस्ती ॥भ्रात्यासमवेत करावी
॥१३२॥
म्हणाल तरी काय कारण ॥तरी द्वादश वर्षे सोडिले अन्न ॥तेणें कृश शरीर होऊन ॥प्राण डोळां उरलासे
॥१३३॥
म्हणोनि आपणा विनंतिपत्र ॥पुढें वाढितों पवित्र ॥तरी तें स्वाद्वन्न सेवोनि चित्र ॥मम मानसा पोसावें
॥१३४॥
यावरी बोले गोरक्ष जती ॥जाणत आहे माझे चित्तीं ॥परी नेणों यावरी पुढें मती ॥कैसी होईल रायाची
॥१३५॥
त्याकरितां तप्तातप्त ॥देईन रायाचें हातीं हित ॥आतां राहणें योग्य मातें ॥दिसत नाहीं महाराजा
॥१३६॥
ऐसें विक्रमा गोरक्ष बोलोन ॥प्रविष्ट झालें सकळांकारण ॥द्वादशशत राण्या आदिकरोन ॥वृत्तांत त्यांतें समजला
॥१३७॥
मग तें असुख मानूनि चित्तीं ॥शोकें युवती विव्हळ होती ॥गोरक्षातें शिव्या देती ॥मेला मेला म्हणोनियां
॥१३८॥
नाना वल्गना बोलती ऐसी ॥म्हणती होता दृष्टीसरसीं ॥मेल्यानें येऊनि घातलें फांशीं ॥दूरदेशा न्यावया
॥१३९॥
तरी याचे जळो वदन ॥नेतों आमुचें सौभाग्यरत्न ॥ऐसें म्हणोनि म्लान वदन ॥रुदनाते दाविती
॥१४०॥
असो यापरी विक्रपाकरितां ॥त्रिरात्र झाला राहता ॥मग भर्तरी गोरक्ष उभयतां ॥निघते झाले तेथोनी
॥१४१॥
राव विक्रमा आनंद चित्तीं ॥उभयतांचे घेऊनि संगतीं ॥बोळवीतसे अति प्रीतीं ॥गोरक्षातें वंदूनिया
॥१४२॥
परी स्त्रियांचे कटकांत ॥थोर ओढवला आकांत ॥शरीर टाकूनि भूमोवरतें ॥आरंबळती अट्टाहास्यें
॥१४३॥
आठवोनि रायाचे निपुण गुण ॥स्त्रिया करिती अट्टहास्यें रुदन ॥म्हणती आमुचा गेला प्राण ॥रावशरीरी मिरवला
॥१४४॥
येरीकडे गोरक्षनाथ ॥भर्तरी आणि विक्रमासहित ॥अपार मंडळ प्रज्ञावंत ॥गांवाबाहेर पातले
॥१४५॥
तों गोरक्ष पुसे भर्तरीतें ॥कीं राज्यवैभव अत्यदभुत ॥यांत मानस जरी गुंडाळत ॥असेल तरी मज सांग
॥१४६॥
ऐसी ऐकोनि गोरक्षवार्ता ॥भर्तरी बोले प्रांजळ अर्था ॥हे महाराजा वैभव नलगे चित्ता ॥योग आचरुं वाटतसे
॥१४७॥
राज्यवैभव कनककामिनी ॥वाटले नीच वमनाहुनी ॥लक्ष लावोनी श्रीगुरुचरणीं ॥प्रचीत घेऊनि वहिवाटला
॥१४८॥
मग आपुली शैली शिंगी कंथा ॥झाला देता राया यशवंता ॥भिक्षाझोळी घेऊनि हाता ॥कुबडी फावडी ओपीतसे
॥१४९॥
ऐसिया सरंजामेंकरुन ॥रायासी बोलता झाला वचन ॥वैभव मानसीं वमनासमान ॥तरी प्रचीत दावी कां
॥१५०॥
तरी संचरोनि अंतःपुरांत ॥कामिनी तुझ्या द्वादश शत ॥त्या परक्या मानूनि चित्तांत ॥भिक्षा मागूनि येईं मम दृष्टी
॥१५१॥
ऐसें ऐकोनि भर्तरीनाथ ॥अवश्य म्हणे काय आहे यांत ॥मग तैसाचि उठूनि कृतांतवत ॥अंतःपुरांत संचरला
॥१५२॥
आदेश लक्ष निरंजन ॥शब्द गाजवी सवालपण ॥शिंगी सारंगी वाजवोन ॥स्त्रियांचे सदनीं फिरतसे
॥१५३॥
तों तें आधींच स्त्रीकटक ॥बैसलें होतें करीत शोक ॥त्याउपरी पाहुनि रायाचें मुख ॥आक्रंदती अट्टहास्यें
॥१५४॥
एक धरणीवरी लोळती ॥एक कबरीकेश तोडिती ॥एक मृत्तिका मुखीं घालिती ॥मस्तक आपटिती धरणीये
॥१५५॥
महीं आपटूनि कपाळ ॥रुधिरें व्यक्त करिती बंबाळ ॥एक उभयहस्तें वक्षःस्थळ ॥धबधबां पिटिती पैं
॥१५६॥
एक रडती एक पडती ॥एक शोकें मूर्च्छित होती ॥परिचारिका धांवोनि हस्तीं ॥सावध करिती तयांतें
॥१५७॥
एक म्हणे या रायासमान ॥उपरी न देखों शतजन्म ॥अहा रायाचें मायिक धन ॥मायेहूनि आगळिक
॥१५८॥
एक म्हणती अहा राव ॥कैसा मिटला आमुचा भाव ॥अहा विधात्या आमुचें दैव ॥कैसे रेखिलें निजभाळा
॥१५९॥
जैं वत्सालागीं गाय ॥एक घडी न टाकूनि जाय ॥त्याचि नीतीं तो पतिराय ॥होय माय आमुचा
॥१६०॥
अगे स्नेहेकरुन एकशयनीं ॥परमस्नेहाच चांगुलपणीं ॥किंचित कोमाइलेपहात वदनीं ॥अर्थ पुसे तयाचा
॥१६१॥
पुसे परी इष्टार्थासमान ॥राव पूर्ण करी स्नेहेंकरुन ॥जैसी माय करी कन्येकारण ॥तैसा लळा फळीतसे
॥१६२॥
ऐसी माया जयाचे चित्तीं ॥तो आतां होऊनि निष्ठुमती ॥कैसा जातसे अदृश्य क्षितीं ॥आम्हां शव करुनियां
॥१६३॥
तरी आता अर्थहीन ॥राया जातात आमुचे प्राण ॥आम्हां निढळवाणी करुन ॥अधोर रानीं सोडिसी
॥१६४॥
ऐसें म्हणोनि आरंबळती ॥उलथोनि महीवरती पडती ॥पुन्हा उठोनि रायासी पाहती ॥दैन्यवाणी शरीरें
॥१६५॥
मग म्हणती अहा जी राव ॥मिरवत होतासी कैसा भाव ॥कीं महीलागीं कामदेव ॥अवतार दुसरा दिसतसे
॥१६६॥
अहो राजाचे वैभववर्णन ॥ठेंगणा वाटतसे सहस्त्रनयन ॥तो कुशशरीर दैन्यवाणा ॥भिक्षा मागें घरोघरीं
॥१६७॥
ऐसें बोलूनि पहात त्यातें ॥पुन्हा सांडिती शरीरातें ॥मग सकळ उठोनि रायातें ॥वेष्टन घातलें स्त्रियांनीं
॥१६८॥
म्हणती राया आम्हां सांडून ॥दुर देशीं नको करुं गमन ॥येथेंचि पाहूनि चंद्रवदन ॥तुष्ट होतों आम्हीं कीं
॥१६९॥
तरी आतां निःस्पृह निराश ॥दाही दिशा पडल्या राया उदास ॥तरी मुक्त करुनि आमुच्या प्राणांस ॥पाऊल मग पुढें ठेवावें
॥१७०॥
ऐसें बोलतां राया मनीं ॥संचरला त्र्कोधद्विमूर्धनी ॥मग कुबडी उगारोनी ॥निघता झाला माघारा
॥१७१॥
परी तो गोरक्ष गुप्तहेर ॥पा त होता चमत्कार ॥राव निघतां त्यजूनि स्त्रिया सत्वर ॥मान तुकावी गोरक्ष
॥१७२॥
असो भर्तरी सहजस्थितीं ॥निघतां मागे त्या युवती ॥आरंबळोनि पाठी येती ॥नको जाऊं म्हणोनियां
॥१७३॥
आज द्वादश वर्षेपर्यंत ॥बैसला होतासी स्मशानांत ॥आतां जोग आचरण करुनि वनांत ॥तैसाचि येथें राहें कां
॥१७४॥
परी तो राव सकळ सांडोन ॥गांवाबाहेर आला परतोन ॥येरीकडे विक्रम उज्जयिनीं ॥स्त्रिया गेल्या स्वस्थाना
॥१७५॥
यापरी गोरक्ष भर्तरीनाथ ॥पुसोनि निघाले विक्रमातें ॥मग पदीं पदीं दुरवा होत ॥अर्धकोस पैं गेले
॥१७६॥
येरीकडे विक्रम नृपती ॥परतोनि आला स्थानाप्रती ॥परी अट्टहास्य पाहूनि अंतःपुराप्रती ॥संचार करिता पैं झाला
॥१७७॥
मग माय बहिणी कन्यासमान ॥सकळां तोषवी बोध करुन ॥येरीकडे उभयजन ॥मार्गाप्रती गमताती
॥१७८॥
परी कृशशरीरी भर्तरीनाथ ॥अशक्त पद ठेवी कंठेना पंथ ॥मग व्यानअस्त्र भस्मचिमुटींत ॥स्थापिता झाला गोरक्ष
॥१७९॥
मग तें भस्म चर्चिता भाळीं ॥झडूनि गेली अशक्त काजळी ॥मग क्षण पातीं लागतां डोळीं ॥गिरनारपर्वतीं पोंचला
॥१८०॥
तों जातां देखें अत्रिनंदन ॥पायीं लोटले उभयजन ॥मग मायें उभयतां कवळून ॥वदन इंदु कुरवाळी
॥१८१॥
म्हणे वत्सा गोरक्षनाथा ॥भर्तरीकरितां शिणविले तूतें ॥ऐसें म्हणोनि कुर्वाळीत ॥वारंवार मुखातें
॥१८२॥
त्याच प्रकरणीं मोहस्थिती ॥राया भर्तरीतें संपादिती ॥म्हणे वत्सा श्रम बहुतीं ॥आणिलें येथें मम वत्से
॥१८३॥
असो स्थिति वृत्ति धृति सकळा ॥एकमेकांतें घोंटाळा ॥निवेदनीं चित्तीं संचियेला ॥तोषाप्रती तरी वरितील
॥१८४॥
असो आतां तुष्ट लक्षण ॥पुढील अध्यायीं सांगेल धुंडीनंदन ॥मालू नरहरिकृपेंकरुन ॥संतगणीं मिरवला
॥१८५॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार ॥संमत गोरक्षकाव्य किमयागार ॥सदा परिसोत भाविक चतुर ॥नवविंशति अध्याय गोड हा
॥१८६॥
शुभं भवतु ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥ ॥ नवनाथभक्तिसार नवविंशतितमोध्याय समाप्त ॥