श्री नवनाथ भक्तिसार · मूळ पोथी
अध्याय २६
सुरोचन गंधर्वाची कथा, त्याचा पुत्र विक्रमाकडे भर्तरीचे आगमन.. १८७ ओव्या · कथासार वाचा
श्रीगणेशाय नमःजयजयाजी कमलापती ॥सर्वसाक्षी आदिमूर्ती ॥पूर्णब्रह्मा सनातनज्योती ॥रुक्मिणीपते जगदात्मया
॥१॥
हे दीननाथा दीनबंधू ॥मुनिमानसरंजना कृपासिंधू ॥तरी आतां कथासुबोधू ॥रसज्ञ शब्दीं वदवीं कां
॥२॥
मागिले अध्यायीं कथन ॥गंधर्व नामीं सुरोचन ॥शक्रशापें गर्दभ होऊन ॥सत्यवती वरियेली
॥३॥
तरी ही असो मागील कथा ॥सिंहावलोकनीं पहा आतां ॥कमठ कुल्लाळ काननपंथा ॥अवंतिके जातसे
॥४॥
गंधर्वगर्दभी संसार वाहोन ॥स्वदारेसहित सत्यवतीरत्न ॥मार्गी चालता मुक्कामोमुक्काम ॥अवंतिके पातला
॥५॥
कुल्लाळगृहीं सदन पाहून ॥राहते झाले समुच्चयेकरुन ॥परी सत्यवतीतें सुढाळपणें ॥कन्येसमान पाळीतसे
॥६॥
सकळ मोहाचें मायाफळ ॥सत्यवतीतें अर्पी कुल्लाळ ॥आसनवसनादि सकळ ॥इच्छेसमान पाळीतसे
॥७॥
तों एके दिवशीं सत्यवती ॥म्हणे ताता कमठमूर्ती ॥मम लग्नातें करुनि पती ॥माझा मज दावीं कां
॥८॥
येरी म्हणे वो अवश्य माय ॥या बोलाचा फेडीन संशय ॥मग रात्रीं अवसर पाहूनि समय ॥गंधर्वापाशीं पातला
॥९॥
म्हणे महाराजा पशुपती ॥कामना वेधली जे तव चित्तीं ॥ती फळासी येऊनि निगुती ॥तुजलागी पावती झाली
॥१०॥
तरी या अर्था सुलक्षण ॥पुढें व्हावें मंगलकारण ॥सत्यवती उत्तम रत्न ॥वाट पाहे पतीची
॥११॥
तरी या प्रश्नाचे उत्तर देऊन ॥उभयीं मिरवावें समाधान ॥ऐसें ऐकतां संकटवचन ॥गंधर्वराज वदतसे
॥१२॥
तरी असो अन्य विधीतें ॥प्रविष्ट न व्हावें हें लोकांत ॥तरी योजूनि असुरी लग्नांत ॥सत्यवती स्वीकारुं
॥१३॥
म्हणे महाराजा कमठा ऐक ॥मंगलविधी नसे एक ॥आसुरीविधीपूर्वक ॥हा सोहळा मिरवितसें
॥१४॥
ऐसें बोलतां गंधर्वराव ॥कमठ म्हणे आहे बरवें ॥परी एक संधीं उदित भाव ॥उदय पावला महाराजा
॥१५॥
म्हणे संदेह कवण कैसे ॥परी आपण वर्ततां पशू ऐसे ॥तरी या मिषें संग मनुष्यें ॥कैसी रीती घडेल कीं
॥१६॥
तरी संदेह फेडूनि माझा ॥प्रिय करावी आपुली भाजा ॥ऐसे ऐकूनि कामठ चोजा ॥उत्तरा उत्तर देतसे
॥१७॥
तो म्हणे महाराजा कमठा ऐक ॥रत्न सत्यवती अलोलिक ॥ऋतुसमय सत्य दोंदिक ॥श्रुत करावे आम्हांतें
॥१८॥
तुवां श्रुत केलिया दृष्टी ॥दावीन आपुली स्वरुपकोटी ॥गंधर्ववेषें इच्छा पाटीं ॥पूर्णपणी आणीन कीं
॥१९॥
सत्यवती उत्तम जाया ॥चतुर्थदिनी एकांत ठाया ॥तुष्ट करीन गंधर्वी काया ॥वरुनिया महाराजा
॥२०॥
ऐसी बोलतां गंधर्व वाणी ॥तुष्ट झाला कमठ मनीं ॥स्वधामात संचरोनी ॥वृत्तांत कन्येसी निवेदिला
॥२१॥
म्हणे माये वो सत्यवती ॥कामना जे आहे तव चित्तीं ॥ते ऋतुकाळीं कामाहुती ॥गंधर्वराज ओपील गे
॥२२॥
आपुल्या स्वरुपा प्रगट करुन ॥करुं योजितों आसुरा लग्न ॥तरी तेंचि वरुनि समाधान ॥सुखालागीं पावशील
॥२३॥
ऐसें सांगूनि कमठ कुल्लाळ ॥शयनीं पहुडला उतावेळ ॥ती निशा लोटूनि उदयकाळ ॥गभस्तीचा पातला
॥२४॥
तेही लोटल्या दिनोदिन ॥समय पातला ऋतुकालमान ॥चतुर्थ दिनी कुल्लाळ जाऊन ॥श्रुत करी गंधर्वातें
॥२५॥
म्हणे महाराजा गंधर्वनाथा ॥योजिला समय आला आतां ॥तरी उभय काम पूर्ण होतां ॥स्वीकारावें महाराजा
॥२६॥
ऐसें बोलता कमठ वाणीं ॥वेष गर्दभी तत्क्षणी ॥सोडूनि स्वस्वरुपा प्रगट करुन ॥महीलागीं मिरवला
॥२७॥
मिरवला परी जैसा गभस्ती ॥वस्त्राभरणीं कनककांती ॥कमठे पाहूनि चित्तसरतीं ॥आनंदतोय हेलावे
॥२८॥
चित्ती म्हणे भाग्यवंत ॥मजसमान नाही या माहीत ॥स्वर्गवासी गंधर्व दैवत ॥ममगृहीं वर्ततसे
॥२९॥
अहा ती धन्य सत्यवती ॥बैसलीसे पुण्यपर्वती ॥ऐसा स्वामी जियतें पती ॥निजदैवें लाधला
॥३०॥
राहिला परी वर्णनासी मती ॥नसे बोलावया अनुसंमती ॥स्वर्गफळचि लागलें हाती ॥सत्यवतीकारणें
॥३१॥
जैसें अमरां पीयूषदान ॥आतुडले मंथनीं दैवेकरुन ॥कीं दानवांत नवनिधिधन ॥कुबेर लाधला पुण्यानें
॥३२॥
कीं शिवमौळींचे दृढासन ॥दैवें लाधला रोहिणीरमण ॥तेवीं गंधर्वसुरोचन ॥सत्यवती ही लाधली
॥३३॥
कीं प्रत्यक्ष सूर्यनारायण ॥पाठीं वाहे श्यामकर्ण ॥तन्न्यायें दैवेंकरुन ॥सत्यवती लाधली
॥३४॥
कीं अब्धिजा दारा कमला नामें ॥विष्णूसी लाधली दैवेंकरुन ॥तेवीं गंधर्वस्वामी सुरोचन ॥सत्यवती लाधली
॥३५॥
ऐसा विस्मय कमठ पोटी ॥करीत आहे हर्षे देठी ॥मग भाळ ठेवूनि चरणसंपुटीं ॥विनवणी करीतसे
॥३६॥
म्हणे महाराजा स्वर्गधामका ॥अहा मी अबुद्ध असें या लोकां ॥नेणूनि तव प्रतापआवांका ॥कष्टविलें पापिष्ठें
॥३७॥
तव पृष्ठीं ते ग्रंथिका वाहूनी ॥गर्दभ भाविला आपुले मनीं ॥अहंमूढ मी अबुद्धखाणी ॥आरोहण केलें पापिष्ठें
॥३८॥
अहा स्वामिया ऐसी कोटी ॥असूनि मृत्तिका वाहिली पाठीं ॥नेणूनि तूतें केलें कष्टी ॥मीही दुरात्म्या पापिष्ठें
॥३९॥
अहा कर्म हें अनिवार ॥आरोहतां तव पृष्ठीवर ॥तैं दुरात्मा मुष्टिप्रहार ॥करीत होतों पापिष्ठ
॥४०॥
तरी ऐसिया अपराधांसी ॥क्षमा करीं गा दयाराशी ॥ऐसें म्हणोनि पुन्हां चरणांसी ॥निजमौळी अर्पितसे
॥४१॥
मग सुरोचन गंधर्व हात ॥धरुनि कमठ सदनीं नेत ॥म्हणे महाराजा स्वकांतेतें ॥सांभाळावें सर्वस्वीं
॥४२॥
मग सुरोचन गंधर्वे एकांतासी ॥पाचारिलें सत्यवतीसी ॥येरी येतांचि षोडशोपचारेंसीं ॥गंधर्वराज पूजियेला
॥४३॥
मग अति प्रीतीं संवादस्थितीं ॥ऐक्य भावानें उभय रमती ॥आसुरी विवाहकामार्थ रती ॥तुष्ट चित्तीं मिरवला
॥४४॥
मिरवले परी त्याच रात्रीं ॥गर्भ संभवला सत्यवती ॥प्रारब्धयोगें पुत्रवंतीं ॥जठस्थानीं राहिला
॥४५॥
यापरी गंधर्वराज ॥म्हणतसे सत्यवतीभाज ॥पुत्रसुखातें पाहिलें चोज ॥स्वर्गवास करीन मी
॥४६॥
शक्रशापापासूनि कथा ॥सत्यवतीतें होय सांगता ॥कथा सांगूनि म्हणे आतां ॥सुख क्षेमांत असावें
॥४७॥
तरी तुज आतां राजबाळी ॥पुत्र उल्हासील येणें काळीं ॥परी तो पुत्र महाबळी ॥राज्यासनीं मिरवेल
॥४८॥
मिरवेल परी धर्मदाता ॥विक्रम नामीं जगाविख्यात ॥धैर्य राशि औदार्यवंत ॥शक्रकर्ता मिरवेल
॥४९॥
ऐसा पुत्र तूं चूडामणी ॥लाधसील वो शुभाननी ॥मी तव ऋणापासूनी ॥मुक्त झालों सर्वस्वीं
॥५०॥
आतां उरलें शापमोचन ॥पाहतांचि गे पुत्रवदन ॥अमूल्य स्वर्गसुखा पावेन ॥स्वस्थानासी जाऊनी
॥५१॥
यावरी पुढें तूं गोरटी ॥मम क्षती न करी आपुले पोटीं ॥विक्रमपुत्र पाळूनि शेवटीं ॥सकळ सुखा भोगीं कां
॥५२॥
ऐसें सांगूनि सुरोचन ॥पुन्हां गर्दभवेश धरुन ॥सवेंचि सेविलें आपुलें ठाण ॥अंगणांत येऊनियां
॥५३॥
यापुढे दिवसानुदिवस ॥गर्भ लागला आहे वाढीस ॥परी लोक पुसती कुल्लाळास ॥सत्यवती कोण ही
॥५४॥
येरु म्हणे मम कुमरी ॥मोहे आणिली आहे माहेरीं ॥गरोदरपण निवटल्यावरी ॥पुन्हां जाईल स्वसदना
॥५५॥
ऐसें जगतातें करुनि भाषण ॥तुष्ट मिरवे सकळांचें मन ॥यापरी तीतें नवमास पूर्ण ॥गर्भस्थानीं विराजले
॥५६॥
तो सुलक्ष समयो सुलक्ष तिथी ॥नक्षत्र करण शुभयोगांतीं ॥चंद्रबळ तारानीती ॥प्रसूत झाली सुलक्षणी
॥५७॥
बाळ पाहतां शुभाननी ॥तेजःपुंज लावण्यखाणी ॥कीं सरळ तेज ओपूनि तरणी ॥पाहुणचारी आरधिला
॥५८॥
पुढें पाहतां संस्कारासी ॥वारसें केलें द्वादश दिवसीं ॥पाळणां घालूनि बाळकासी ॥विक्रम नाम ठेविलें
॥५९॥
नाम ठेविलें सुदिनास ॥तों अर्क प्रवर्तला अस्तप्रदेश ॥सुरोचन गर्दभवेश ॥सांडिता झाला तत्क्षणीं
॥६०॥
मग संचरुनि सदनातें ॥सत्यवतीतें म्हणे कांते ॥शीघ्र आणीं पाहूं दे बाळकातें ॥पुत्रमुख या काळीं
॥६१॥
बैसोनियां वस्त्रासनीं ॥सत्यवती देत बाळ आणूनि ॥अंकीं सुरोचन गंधर्व घेऊनी ॥पुत्रमुख पाहिलें
॥६२॥
पुत्रमुख पाहतां दृष्टीं ॥आटूनि गेल्या शापकोटी ॥तों अमरीं जाणवलें शक्रपोटीं ॥मातलीतें पाठविलें
॥६३॥
विमान रोहणा मातली घेवोनी ॥येता झाला अवंतिकास्थानीं ॥शीघ्र द्वारीं आसन ठेवोनी ॥सदनामाजी संचरला
॥६४॥
तो सुरोचन गंधर्व बाळ घेऊन ॥परम स्नेहानें घेत चुंबन ॥तों मातली सन्निध उभा राहून ॥बोलता झाला गंधर्वाते
॥६५॥
म्हणे महाराजा सुरोचना ॥मज पाठविलें पाकशासनें ॥तरी आतां आरुढोनि विमाना ॥अमरस्थानी चलावें
॥६६॥
आतां सोडूनि पुत्रमोहातें ॥चला वेगीं देवनाथ ॥अहा वाट आपुली पहात ॥शापमोचन जाहलिया
॥६७॥
ऐसें बोलतां मातली वचन ॥सत्यवतीतें बाळक ओपून ॥म्हणे कांते समाधान ॥ठेवीं आतां जातों आम्ही
॥६८॥
ऐसें बोलतां सत्यवती ॥म्हणे महाराजा गंधर्वपती ॥बाळ तान्हुलें टाकूनि क्षितीं ॥कैसें जातां महाराजा
॥६९॥
तुम्ही गेलिया सोडूनि मातें ॥कोण आहे मम देहातें ॥निढळपणीं परदेशातें ॥सोडूनी कैसै जातां जी
॥७०॥
ऐसें म्हणोनि सत्यवती ॥हंबरडा फोडिला वृत्तीं ॥अश्रु भरुनि नेत्रपातीं ॥दुःखसरिता लोटतसे
॥७१॥
म्हणे महाराजा तुजकारण ॥जनक माझा सत्यवर्मा जाणू ॥तुटला आहे निर्लोभ होऊन ॥कैसें सोडूनि मज जातां
॥७२॥
अहा महाराजा तुम्हासाठी ॥सर्व सोडूनि भांडारकोटी ॥जनकजननींची पाडूनि तुटी ॥जोड केली म्यां तुमची
॥७३॥
तरी आतां मज सोडून ॥तुम्ही जातां निढळवाणे ॥मातें करोनि दीनपण ॥योग्य तुम्हां दिसेना
॥७४॥
ऐसें बोलता सत्यवती ॥हदयीं धरी सरोचन पती ॥चुंबन घेऊन अश्रु वाहती ॥पुसोनियां वदतसे
॥७५॥
ऐके युवती शुभाननी ॥तुज स्मरण होतां माझें मनीं ॥त्याच वेळां उतरुनि अवनीं ॥भेटी देईन तूतें गे
॥७६॥
ऐसें देऊनि भाष्यउत्तर ॥शांतविले युवतीअंतर ॥मग आरोहूनि विमानावर ॥कमठास पुसोनि निघाला
॥७७॥
सत्यवतीचा धरुनि तैं हस्त ॥कमठा ओपूनि मोहित ॥म्हणे तनयाचा मम सांप्रत ॥सांभाळ करी महाराजा
॥७८॥
ऐसें वदोनि सुरोचन ॥पाहता झाला शुक्रस्थान ॥येरीकडे बाळ तान्हें ॥वयवर्धन होतसे
॥७९॥
दिवसानुदिवस होता थोर ॥सप्तवर्षी झाला कुमार ॥मग मुलांसीं खेळता झाला सत्वर ॥राजचिन्हीं खेळतसे
॥८०॥
ऐसें खेळतां मुलांत ॥द्वादश वर्षे लोटलीं त्यांत ॥ईषें पडोनि बाळखेळांत ॥विद्येलागीं लागला
॥८१॥
विद्या तरी सहजचिन्हीं ॥शास्त्रआधार अश्वारोहणी ॥सहज सेवकाश्रयेंकरुनी ॥विद्येलागीं अभ्यासी
॥८२॥
सहज मग तों विद्येकारणीं ॥ओळखी पडली राजांगणीं ॥राजमंडळी सर्व प्राणी ॥विक्रमातें ओळखिती
॥८३॥
पुढें षोडश वर्षांवरुते ॥इष्टत्वें भेटविंला विक्रमगयागें ॥पाइक चाकरी अर्पूनि यातें ॥ग्रामरक्षणी ठेविले
॥८४॥
ग्रामरक्षण दरवाजावरती ॥पहारा गाजवूनि गाजवी राती ॥तों व्यवसायी बाजारक्षितीं ॥तेथें येऊनि राहिले
॥८५॥
तयांमाजी भर्तरीनाथ ॥वनचरसावजी भाषा जाणत ॥कोल्हे भुंकतांचि अकस्मात ॥भाषा सांगे तयांची
॥८६॥
म्हणे उत्तरदिशेहूनि दानव ॥निर्बळपणीं होऊनि मानव ॥दक्षिणादिशेचा धरुनि गौरव ॥जात आहे पांथिक तो
॥८७॥
तरी त्याच्या सामोरें जाऊन ॥वधील कोणी तयाकारण ॥वधिल्या ग्रामद्वारा पूर्ण ॥रुधिरटिळा रेखावा
॥८८॥
आणि दुसरें आपुलें भाळा ॥तेचि क्षणीं रेखिजे टिळा ॥तो अवंतिका उत्तमस्थळा ॥नृपत्वातें मिरवेल
॥८९॥
ऐसी ऐकतां भर्तरीवाणी ॥विक्रम जातसे शस्त्र घेऊनी ॥येथपर्यंत कथा रंजनी ॥पूर्व अध्यायीं वदलीसे
॥९०॥
तरी श्रोते बुद्धिवान ॥पाहती सिंहावलोकन ॥चित्रमा गंधर्व शापोन ॥राक्षसदेहीं मिरवला
॥९१॥
मिरवला परी शापमोचन ॥बोलला वरदें शाप सघन ॥तों ती घडी निटावून ॥रांगत फिरत ये वेळा
॥९२॥
तरी शापवचनीं शापमोचन ॥शिववरदें शाप सघन ॥बोलिला असे त्रिनयन ॥कीं शापें गंधर्व सुरोचन राहिला कीं
॥९३॥
तयाच्या वीर्येकरोन ॥निर्माण होईल विक्रमनंदन ॥त्याच्या हस्तें पावोनि मरण राक्षसशरीरा सांडसी तूं
॥९४॥
ऐसा उःशाप शिववरदॆंसी ॥होतां चित्रमा गंधर्वासी ॥तो समय भर्तरीवागुत्तरासी ॥येवोनियां झगटला
॥९५॥
असो ही मागील कथा ॥विक्रम भर्तरीचे शब्द ऐकतां ॥शस्त्र सज्जोनि समोरा पंथा ॥चित्रमा गंधर्वा होतसे
॥९६॥
तंव चित्रमा गंधर्व ॥राक्षसापरी करोनि भाव ॥मानवरुप धरुनि स्वभावें ॥येत आहे पांथिक तो
॥९७॥
येत आहे परंतु चार ॥अमूल्य रत्नें तेज अपार ॥मुष्टीं घेऊनि राक्षस थोर ॥मानववेषें गमतसे
॥९८॥
तों विक्रम जाऊनि तया निकटीं ॥शस्त्रविद्येतें विपुल जेठीं ॥सामोरा होऊनि मौळीं दृष्टीं ॥असीलतेसी प्रेरीतसे
॥९९॥
सकळ प्रहार भेदितां घायीं ॥राक्षस उलथोनि पडला महीं ॥प्राण कासावीत होऊनि देहीं ॥पडत झाला तत्काळ
॥१००॥
महीं पडतां चित्रमा गंधर्व ॥विक्रम प्रज्ञावान प्रसिद्ध ॥वस्त्रें भिजवूनि रुधिरें शुद्ध ॥भाळीं टिळा रेखिला
॥१०१॥
तों राक्षस होऊनि गतप्राण ॥दिव्यदेहीं निघे तेथून ॥गंधर्वरुपीं स्वपदा पात्रोन ॥विक्रमातें वंदिलें
॥१०२॥
मग गंधर्व करितां स्वयें दृष्टी ॥विमान उतरले महीतळवटीं ॥त्यांत आरोहण करितां जेठीं ॥विक्रम पुसे तयातें
॥१०३॥
म्हणे महाराजा राक्षस पूर्ण ॥स्वर्गा करुं जासी गमन ॥ही तों कळा राक्षसांकारण ॥दुर्लभपणीं वाटतसे
॥१०४॥
मग शिवफांसेखेळापासून ॥विक्रमा सांगितलें शापकथन ॥आपुलें चित्रमा गंधर्व नाम ॥सांगूनि गेला स्वस्थाना
॥१०५॥
येरीकडे प्रेतशरीरीं ॥चाचपूनि पाहे करीं ॥तों चार रत्नें मुष्टीमाझारी ॥तेजःपुंज देखिलीं
॥१०६॥
तिघे चिंतामणी वैडुर्यवंत ॥सकळ कामद चवथें अत्यदभुत ॥ऐशीं चारी रत्नें विख्यात ॥सकळ कार्या चालती
॥१०७॥
विक्रम देखतां हर्षवंत ॥मग तो भर्तरी धन्य म्हणत ॥ऐसा पुरुष प्रज्ञावंत ॥अवतारदक्ष म्हणावा
॥१०८॥
जैसा वृक्षांत कल्पतरु ॥दैन्यहारी सुखपरु ॥तन्न्यायें नगरांत हा नरु ॥श्रेष्ठ जगीं भासतसे
॥१०९॥
कीं पशूमाजी धेनुजाती ॥त्यांत सुरभी कामना द्रवती ॥तन्न्यायें मनुष्यजातीं ॥श्रेष्ठ जगीं भासतसे
॥११०॥
कीं रत्नामाजी वैडूर्यवंत ॥निघती चिंतामणी उपकारस्थित ॥तन्न्यायें मनुष्यांत ॥श्रेष्ठ जगीं भासतसे
॥१११॥
कीं पाषाणजाती उपकारस्थित ॥परीसपणातें मिरवत ॥तन्न्यायें मनुष्यांत ॥श्रेष्ठ जगीं भासतसे
॥११२॥
ऐशी भावना धरुनि चित्तीं ॥आणिक कामना वरीतसे पुढती ॥ऐसा पुरुष स्वसांगाती ॥त्रैलोक्यांत मिरवेल
॥११३॥
ऐसा विचार मार्गे करुन ॥पाहता झाला द्वारग्राम ॥रुधिरटिळा द्वारासी उत्तम ॥चर्चूनियां निघाला
॥११४॥
ऐसा निघूनि अतित्वरा ॥आला व्यवसायिक शिबिरा ॥तंव ते भर्तरीस घालूनि घेरा ॥सकळ बैसले वेष्टुनी
॥११५॥
त्यांत जाऊनि मध्यस्थानीं ॥बैसला व्यवसायिकांत गुणी ॥परी बैसल्या दिसे तरणी ॥कीं नक्षत्रस्वामी नक्षत्रांत
॥११६॥
त्याचि रीती भर्तरीनाथ ॥कीं चंद्रज्योती तेजवंत ॥असो व्यवसायिक विक्रमातें ॥पुसती कोण तुम्ही जी
॥११७॥
येरी म्हणे व्यवसायिक ॥आम्ही असों राजसेवक ॥राजआज्ञे ग्रामरक्षक ॥देशावरी नांदतसों
॥११८॥
तरी सहजस्थितीं मनाची ओज ॥तुम्हा भेटीस पातलों सहज ॥उत्तम तुमच्या गोष्टी गुज ॥ऐकूनिया हर्षलो
॥११९॥
येरी म्हणे आमुच्या गोष्टी ॥उत्तम कोणत्या ऐकिल्या जेठी ॥विक्रम म्हणे तुम्हां दृष्टी ॥सन्मुख पहारा देतसें
॥१२०॥
तुम्ही खालीं मी कुशवती ॥निकट पाहारा देतो रात्रीं ॥तुम्ही बोलतां तितुकें निगुर्ती ॥श्रवण होतसे आम्हातें
॥१२१॥
परी हें आतां असो कैसी ॥तुम्हांवरी आली धाडी आली विशेंषीं ॥ते श्रुत झाली कैसी तुम्हांसी ॥म्हणोनि शोधा पातलों
॥१२२॥
तुम्हांवरी आली धाडी ॥हे राया सकळ कळली प्रौढी ॥परी तुमच्या मुखीं कळतां निवाडी ॥रक्षण करु तैसेंचि
॥१२३॥
तरी ते तुम्ही दृष्टिव्यक्ती ॥तस्कर पाहिले किती जमाती ॥येरी म्हणती एकशती ॥दृष्टीगोचार झाले जी
॥१२४॥
विक्रम म्हणे तस्कर येतां ॥कैशी कळली तुम्हां वार्ता ॥येरी म्हणे कोल्हे भुंकतां ॥वर्णन केलें या वाचे
॥१२५॥
स्वहस्तानें उठवून ॥भर्तरीसी दाखविती तया लागून ॥येरी म्हणे नामीं कोण ॥मिरवत आहे हा बावा
॥१२६॥
व्यवसायिक म्हणती त्यातें ॥भर्तरी नाम आहे त्यातें ॥मग दृष्टी पाहूनि प्रांजळवंत ॥पूर्ण ओळखी जाहली
॥१२७॥
क्षणैक बैसवूनि नाना भाषण ॥व्यवसायिकांचे तोषवी मन ॥मग उठता झाला त्यांपासून ॥चालतां ग्रामीं संचरला
॥१२८॥
तैसाचि जाऊनि आला एकांतीं ॥भेट झाली जकात्याप्रती ॥तंव मागिल्या घटकाराती ॥सदनाबाहेर येतसे
॥१२९॥
उदकपात्र विराजलें हातीं ॥जात होता दिशेप्रती ॥तो हटकूनि बैसविला क्षितीं ॥वदे त्यातें रसज्ञ
॥१३०॥
म्हणे आपुले ग्रामी कटक ॥वृषभथाटी व्यवसायिक ॥तयांचें जकातीनाणें देख ॥हिशेबातें घेतलें
॥१३१॥
तरी त्या वर्तली नाणीं ॥मी देईन त्रैअर्थगुणी ॥तरी भर्तरी नामीं तया पैं रत्नीं ॥मागूनि घ्यावें महाराज
॥१३२॥
म्हणाल भर्तरी नामें कोण ॥तरी मम बंधू पाठीचें रत्न ॥कार्यविभक्त आत्मा होऊन ॥व्यवसायिकां हिंडतसे
॥१३३॥
तरी तयाचें आमुचें संगोपन ॥केलिया थोर वाढेल धर्म ॥आणि पुण्याचा स्थावर संगम ॥परलोकातें मिरवेल
॥१३४॥
ऐशा बहुप्रकारयुक्ती ॥सांगूनि जकातदाराप्रती ॥हें ऐकूनि म्लानितमती ॥द्रव्यलोभें तोषला
॥१३५॥
द्रव्यलाभ तरी कैसा ॥त्रिगुणार्थ होता ऐसा ॥मग मेलिया जेवीं जात ठसा ॥संजीवनी होऊनि आगळा
॥१३६॥
तरी द्रव्य न म्हणावें अमृतवल्ली ॥निर्जीव मनुष्यासी संजीवनी ठेली ॥आणि दुसरा मार्ग तयाजवळी ॥मायिकपर्णी विराजे
॥१३७॥
तरी धनाचे बहु भास ॥वर्ते सुखदुःखा लेश ॥धनकांता धवळार सुरस ॥सर्वसुखा संपादी
॥१३८॥
धनें मोक्षाची पाहील वाट ॥धनें भोगील महीपाठ ॥धनोंचि नरक भोगील अचाट ॥यमपदा जाऊनी
॥१३९॥
धनाचा अपार तमास ॥सुसंग कुसंग खेळे फांसा ॥सर्व यशकर्ता सबळ पैसा ॥इष्टा नष्टा वर्ततसे
॥१४०॥
असा जयास विक्रम बोलतां ॥जकाती सहज आला होता ॥म्हणे विक्रमा ते कामदुहिता ॥पूर्ण करीन मी तुझी कीं
॥१४१॥
ऐसें बोलूनि करतळवचन ॥देऊनि तोषविले तयाचें मन ॥मग विक्रमातें बोळवून ॥शौचविधि सारिला
॥१४२॥
सकळ झालें एकांतीं करणें ॥सेविता झाला आपुलें आसन ॥मग भृत्यांलागीं बोलावून ॥व्यवसायिकां पाचारिलें
॥१४३॥
गोण्या माल टिपी लावून ॥हिशेबापरी बोलूनि धन ॥तंव तें व्यवसायिक आणून ॥तयां करीं ओपीतसे
॥१४४॥
यापरी बोले जकाती ॥म्हणे व्यवसायिक ऐका युक्ती ॥भर्तरी नामें कोण जमाती ॥तुम्हांमाजी आहे रे
॥१४५॥
येरी म्हणती उगलाचि पोसोनी ॥आहे आमुचे मंडळांगणीं ॥जकाती म्हणे आमुच्या नयनीं ॥कैसा आहे पाहूं द्या
॥१४६॥
तंव त्यातें पाचारुनि ॥दाविते झाले विमुटखाणी ॥म्हणती हाचि आमुच्या गणी ॥विराजित आहे महाराजा
॥१४७॥
मग जकाती पाहूनि भर्तरीसी ॥म्हणे हा प्रत्यक्ष महीचा शशी ॥कोणी तरी अवतारासी ॥महीलागी विराजला
॥१४८॥
तरी आतां असो कैसें ॥हा आपुल्या गांवांत असाचा पुरुष ॥व्यवसायिक रानमाणूस ॥या गणीं योग्य दिसेना
॥१४९॥
ऐसा तर्क आणूनि मनीं ॥बोलविलाहे पाहूं नयनीं ॥मग व्यवसायिकांचा मुख्य स्वामी ॥एकांतांत पैं नेला
॥१५०॥
एकांतीं नेतां म्हणे व्यवसायांतें ॥तुमचे द्रव्य देऊं तुम्हांतें ॥माफीचिठी करुनि जी त्वरित ॥तुम्हालांगी बोळवूं
॥१५१॥
तरी पुन्हां परतोन ॥माल आणा सबळ भरुन ॥तोंबरी तुम्हांसवें ठेवून ॥ग्रामवस्ती येथें असावें
॥१५२॥
म्हणशील तरी निराश्रित ॥पोतें ठेवूनि नाही जात ॥बाकी साकी येणे आम्हांतें ॥गांवामाजी उरली असे
॥१५३॥
तरी सकळ हिशेबप्रकरण ॥माहीत आहे जकात्याकारण ॥तरी त्यापाशीं शेर घेउन ॥तयासंमती वर्तावें
॥१५४॥
मग अवश्य म्हणे भर्तरीनाथ ॥राहीन म्हणे सर्वासंमतें ॥देणें घेणें सकळार्थ ॥उकळोनि येईन माघारा
॥१५५॥
ऐसें म्हणोनि त्वरा करीत ॥व्यवसायी घेवोनि भर्तरीतें ॥येऊनि शीघ्र जकातगृहातें ॥तयाहातीं बोळविलें
॥१५६॥
ओपिलें परी कैसें बोलून ॥कीं तुमचे गृहीं आमुचा गडी जाण ॥ग्रामावळीतें वसूल करुन ॥जकात तुमची सांबरील
॥१५७॥
आम्ही येऊं पुन्हां परतोन ॥तोंबरी करा त्याचें संगोपन ॥आपुलें द्रव्य घ्या फेडून ॥उरल्या हातीं या ओपा
॥१५८॥
ऐसें बोलूनि तया देखती ॥ओपिते झाले जकाती हातीं ॥उत्तम भाषन पुसूनि तयाप्रती ॥शिबिरातें पातले
॥१५९॥
मालटाल उरला विकून ॥निघते झाले मग तेथून ॥येरीकडे विक्रमाकारण ॥पाचारिलें जकात्यानें
॥१६०॥
नेऊनि तया एकांतासी ॥म्हणे केलें सांगितल्या व्रतासी ॥मग हिशेब दाखवूनि बेरजेसी ॥द्रव्य आणीं म्हणतसे
॥१६१॥
ऐसें बोलतां अकाती वचन ॥तों काढूनि देतसे एक रत्न ॥म्हणे हें तुजपाशीं असूं दे गहाण ॥संजायितपणासी
॥१६२॥
तुझें द्रव्य त्रैभाग्यार्थे ॥देऊनि घेऊं स्वरत्नातें ॥ऐसें वदतां जकात्यातें ॥अवश्यपणी होतसे
॥१६३॥
याउपरी भर्तरीनिमित्यें ॥म्हणे बंधूचे ओळखीतें ॥न बोलुनि कांहीच त्यातें ॥भोजना पाठवा मम गृहीं
॥१६४॥
नित्य नित्य भोजनीं गांठ ॥पडतां होईल ओळखी दाट ॥मग सहज बोलण्याचा मेहपाट ॥खुणाखुण मिळेल कीं
॥१६५॥
बाहेर निघाले उभयतांतें ॥ऐसे सांगूनि एकांतातें ॥मग जकाती पाहूनि भर्तरीतें ॥विक्रमातें बोलतसे
॥१६६॥
म्हणे विक्रमा ऐक वचन ॥आम्हांपासूनि शेर घेऊन जाणें ॥तयाची पाकनिष्पत्ती करुनि जाण ॥हा गडी आमुचा संगोपा
॥१६७॥
तुझ्या गृहीं तुझी माता ॥आहे विक्रमा पाकनिष्पत्तीकरितां ॥तरी या भर्तरीचें आतां ॥संगोपन करावें
॥१६८॥
ऐसें विक्रम ऐकतां वचन ॥म्हणे स्वीकारीन तुमचे बोलणें ॥मग भर्तरीचा हात धरुन ॥स्वसदनासी पैं नेला
॥१६९॥
द्वारानिकटीं टाकूनि वसन ॥त्यावरी बैसविला भर्तरीरत्न ॥चार घटिका करुनि भाषण ॥गृहामाजी संचरला
॥१७०॥
माता पाचारुनि सत्यवती ॥निकट बैसवूनि एकांती ॥तर्जनीखुणेनें दाखवूनि जती ॥वृत्तांत सर्व सांडतसे
॥१७१॥
जंबुकबोल भाष्यापासून ॥तीतें सांगितले सकळ कथन ॥स्वकरीं मिरवला लोभिक रत्न ॥तोही धीट पैं केला
॥१७२॥
ऐसियेपरी धीट होतां संतोष मानी सत्यवनी मात ॥उपरांत विक्रम झाला सांगता ॥भर्तरीविषयीं वचनातें
॥१७३॥
म्हणे माते मजहूनि अधिक ॥भर्तरीचे मानी स्नेह दोंदिक ॥पूर्ण अवतारीक पाठीरक्षक ॥पुढें मातें होईल गे
॥१७४॥
तरी आतां दुसरा सुत ॥ज्येष्ठपणी मिरवेल लोकांत ॥अणुरेणूइतुकें यांत ॥भिन्न पडूं नेदीं की
॥१७५॥
सकळ मोहाची करुनि गवसणी ॥लेववीं भर्तरीशरीरालागूनी ॥आणि तो वर्तेल स्वइच्छापणी ॥तैसे वर्तू दे त्यासी कीं
॥१७६॥
ऐसें सांगूनि मातेप्रती ॥पुन्हां बाहे आला विक्रमनृपती ॥तों पाकसिद्धि होतांचि त्याप्रती ॥भोजनातें सारिलें
॥१७७॥
भोजन झालिय सवें जाऊन ॥पाहता झाला दुर्गमस्थान ॥मग चार घडी रात्री होऊन ॥अनुवादिलें रजनीतें
॥१७८॥
यापरी भर्तरी तेथून ॥पाहता झाला जकातीस्थान ॥जकातदार त्यातें देखून ॥भर्तरीते बोलतसे
॥१७९॥
म्हणे भर्तरीराव ऐका वचन ॥तुम्हीं असावंम सदन धरुन ॥कार्यालागतां पाचारुन ॥घेत जाऊं तुम्हांसी
॥१८०॥
मग अवश्य म्हणोनि भर्तरीनाथ ॥विक्रमसदना पुन्हां येत ॥मग दिवसानुदिवस ते वस्तींत ॥मोहपूरी लोटला
॥१८१॥
आधींच माय ती सत्यवती ॥त्यावरी पुत्राची ऐकोनि युक्ति ॥परम मोहातें भर्तरी जती ॥गुंडाळूनि घेतला
॥१८२॥
जैसा उदकाविण मत्स्य होत ॥तळमळ करी होतां विभक्त ॥कीं धेनूलागीं वत्स नितांत ॥विसर कदा घडेना
॥१८३॥
तन्न्यायें मग त्रिवर्ग जण ॥मोहे वेष्टिले हरणीकारण ॥एकमेकांच्या दृष्टीविण ॥विरह होतां तळमळती
॥१८४॥
असो ऐसी मोहस्थिति ॥बंधूपणें जगीं मिरवती ॥यावरी पुढें आतां श्रोतीं ॥अवधान द्यावें कथेंतें
॥१८५॥
नरहरवंशीं धुंडीनंदन ॥पुढिलें अध्यायीं सांगेल कथन ॥कवि मालू नामाभिधान ॥सेवक असे संतांचा
॥१८६॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार ॥संमत गोरक्षकाव्य किमयागार ॥सदा परिसोत भाविक चतुर ॥षडविंशति अध्याय गोड हा
॥१८७॥
नवनाथभक्तिसार षडविंशतितमोध्याय समाप्त ॥