श्री नवनाथ भक्तिसार · मूळ पोथी
अध्याय २१
गोरक्षनाथास मोहविण्याचे मैनाकिनीचे सर्व प्रयत्नि निष्फळ. १९४ ओव्या · कथासार वाचा
श्रीगणेशाय नमः जयजयाजी जगन्नायका ॥जगज्जनका जगत्पाळका ॥विश्व व्यापूनि अवशेषका ॥विश्वंभर म्हणविसी
॥१॥
जरी सकळ विद्यांचे भरणें ॥करिसी कायावाचामनें ॥तरी मीच काय विश्वार्तीनें ॥उरलों असें महाराजा
॥२॥
जरी मी असें विश्वांत ॥तरी पाळण होईल सहजस्थितींत ॥ऐसें असोनि संकट तुम्हातें ॥कवण्या अर्थी घालावें
॥३॥
परी मम वासनेची मळी ॥रसनांतरी हेलावली ॥तयाचीं सुकृत फळें जीं आलीं ॥तीं तुज पक्क ओपीत महाराजा
॥४॥
तरी तेंही तुज योग्य भूषणस्थित ॥मज न वाटे पंढरीनाथ ॥परी सूक्ष्म शिकवीत भक्तां मात ॥मोक्षगांवांत प्रणविसी
॥५॥
तरी आतां असो कैसें ॥स्वीकारिलें बोबड्या बोलास ॥मागिले अध्यायीं सुधारस ॥गोरक्ष मच्छिंद्र भेटले
॥६॥
भेटले परी एकविचारीं ॥गुरुशिष्य असती त्या धवळारी ॥नानाविलासभोगउपचारी ॥भोगताती सुखसोहळे
॥७॥
शैल्यराजनितंबिनी ॥मुख्य नायिका कीलोतळा स्वामिनी ॥मोह दर्शवी गोरक्षालागुनी ॥स्वामिनी ॥मोह दर्शवी गोरक्षालागुनी ॥स्वसुताहूनि आगळा
॥८॥
आसन वसन भूषणांसहित ॥स्वइच्छें तया उपचारीत ॥पैल करुनि मीननाथ ॥संगोपीत गोरक्षबाळा
॥९॥
जैसा चातकालागी घन ॥स्वलीलें करी उदकपान ॥कीं तान्हयाला कासें लावून ॥पय पाजिती गौतमी
॥१०॥
पाजी परी कैशा स्थिति ॥उभवोनि महामोहपर्वतीं ॥वत्सासी लावोनि कांससंपत्ती ॥शरीर चाटी तयाचें
॥११॥
त्याची नीतीं कीलोतळा ॥संगोपीत गोरक्षबाळा ॥भोजन घालीत अपार लळा ॥तान्हयातें पाजीतसे
॥१२॥
भलतैसें ललितपणें ॥श्रीगोरक्षा घाली भोजन ॥निकट मक्षिका उडवोन ॥निजकरें जेववीतसे
॥१३॥
नाना दावोनि चवणे ॥अधिकाधिक करवी भोजन ॥ऐसिये परी माउलपण ॥नित्य नित्य वाढवी
॥१४॥
ऐसा असोनि उपचार ॥बरें न मानी गोरक्ष अंतरें ॥चित्तीं म्हणे पडतो विसर ॥योगधर्माविचाराचा
॥१५॥
ऐसें चिंतीत मनें ॥मग भोग तो रोगाचि जाणें ॥जेवीं षड्रस रोगियाकारणें ॥विषापरी वाटती
॥१६॥
मग नित्य बैठकीं बैसून ॥एकांतस्थितीं समाधान ॥धृति वृत्ति ऐसी वाहून ॥करी भाषण मच्छिंद्रा
॥१७॥
हे महाराजा योगपती ॥आपण बसता या देशाप्रती ॥परीं हें अश्लाघ नाथपंथीं ॥मातें योग्य दिसेना
॥१८॥
कीं पितळधातूचें तगटीं हिरा ॥कदा शोभेना वैरागरा ॥कीं राव घेऊनि नरोटीपात्रा ॥भोजन करी श्लाघ्यत्वें
॥१९॥
श्रीमूर्ति चांगुळपणें ॥महास्मशानीं करी स्थापन ॥तैसा येथें तुमचा वास जाण ॥दिसत आहे महाराजा
॥२०॥
पहा जी योगधर्मी ॥तुम्ही बैसलां निःस्पृह होवोनि ॥तेणेंकरुनि ब्रह्मांडधामीं ॥कीर्तिध्वज उभारिला
॥२१॥
मृत्यू पाताळ एकवीस स्वर्ग ॥व्यापिलें आहे जितुकें जग ॥तितुकें वांच्छिती आपुला योग ॥चरणरज सेवावया
॥२२॥
ऐसी प्रज्ञा प्रौढपणीं ॥असोनि पडावें गर्ते अवनीं ॥चिंताहारक चिंतामणी ॥अजाग्रीवी शोभेना
॥२३॥
तरी पाहें कृपाळु महाराज ॥उभारिला जो कीर्तिध्वज ॥तो ध्रुव मिरवेल तेजःपुंज ॥ऐसें करी महाराजा
॥२४॥
ऐसें झालिया आणिक कारण ॥तुम्ही पूर्वीचे अहां कोण ॥आला कवण कार्याकारण ॥कार्याकार्य विचारा
॥२५॥
कीं पूर्वी पहा ब्रह्मस्थिती ॥श्रीकविनारायणाची होती ॥लोकोपकारा अवतार क्षितीं ॥जगामाजी मिरवला
॥२६॥
आपण आचरलां तपाचरण ॥शुभमार्गा लावावें जन ॥धर्यपंथिका प्रज्ञावान ॥जगामाजी मिरवावया
॥२७॥
ऐसें असतां प्रौढपण ॥ते न आचारावे धर्म ॥मग जगासी बोल काय म्हणवोन ॥अर्थाअर्थी ठेवावे
॥२८॥
जात्या वरमाया आळशीण ॥मम काय पहावी वर्हाडीण ॥राव तस्कर मग प्रजाजनें ॥कोणे घरी रिघावें
॥२९॥
कीं अर्कचि ग्रासिला महातिमिरीं ॥मग रश्मी वांचती कोणेपरी ॥उडुगणपती तेजविकारी ॥जात्या होती तेवीं तारागणें
॥३०॥
तेवीं तुम्ही दुष्कृत आचरतां ॥लोकही आचरती तुम्हांदेखतां ॥अवतारदीक्षेलागीं माथां ॥दोष होईल जाणिजे
॥३१॥
तरी आधींच असावें सावधान ॥अर्थाअर्थी संग वर्जून ॥अंग लिप्त मलाकारणें ॥तिळतुल्यही नसावें
॥३२॥
नसतां ओशाळ कोणापाठीं ॥कळिकाळातें मारूं काठी ॥निर्भयपणें महीपाठीं ॥सर्वां वंद्य होऊं कीं
॥३३॥
तरी महाराजा ऐकें वचन ॥सकळ वैभव त्यजून ॥निःसंग व्हावें संगेंकरुन ॥दुःखसरिता तरवी
॥३४॥
प्रथमचि दुःखकारण ॥विषयहस्तें बीज रजोगुण ॥रजा अंकुर येत तरतरोन ॥क्रोधपात्रीं हेलावे
॥३५॥
मग क्रोधयंत्रीं तृतीयसंधी ॥मदकुसुमें क्रियानिधी ॥मदकुसुमांचे संधीं ॥मत्सरगंध हेलावे
॥३६॥
गंधकुसुमें ऐक्यता ॥होतांचि दैवे विषयफळता ॥मग विषयफळीं अपार महिमता ॥मोहर शोभें वेष्टीतसे
॥३७॥
मग वेष्टिलिया मोहर अंतीं ॥दैवें फळें पक्कपणा येती ॥मग तीं भक्षितां दुःखव्यावृत्तीं ॥यमपुरी भोगावी
॥३८॥
मग तें शिवहळाहळाहूनि अधिक ॥कीं महा उरगमुखींचे विख ॥मग प्राणहारक नव्हे सुख ॥दुःखाचे परी सोशीतसे
॥३९॥
मग दुःखाचिये उपाधी ॥शोधीत फिराव्या ज्ञानऔषधी ॥तरी प्रथम पाऊल कृपानिधी ॥भिवोनियां ठेवावें
॥४०॥
तरी आतां योगद्रुमा ॥चित्तीं निवटोनि विषयश्रमा ॥सावधपणें योगक्षेमा ॥चिंता मनीं विसरावी
॥४१॥
ऐसी विज्ञापना युक्तिप्रयुक्तीं ॥करुनि तोषविला मच्छिंद्रयती ॥तंव निवटूनि विषयभ्रांती ॥विरक्तता उदेली
॥४२॥
मग म्हणे वो गोरक्षनाथा ॥तूं जें बोललासी तें यथार्था ॥निकें न पाहती अशा वृत्ता ॥भ्रष्टदैवा दिसेना
॥४३॥
तरी आतां असो कैसें ॥जाऊं पाहूं आपुला देश ॥ऐसें म्हणोनि करतळभाष ॥गोरक्षकातें दीधली
॥४४॥
कीं गंगाजळनिर्मळपण ॥परी महीचे व्यक्तकरोन ॥गढूळपणें पात्र भरुन ॥समुद्रातें हेलावे
॥४५॥
भाक देऊनि समाधान ॥चित्तीं मिरवी गोरक्षनंदन ॥मग गुरुशिष्य तेथूनि उठोन ॥पाकशाळे पातले
॥४६॥
पाकशाळे करुनि भोजन ॥करिते झाले उभयतां शयन ॥कीलोतळामेळें मच्छिंद्रनंदन ॥शयनीं सुगम पैं झाले
॥४७॥
झाले परी मच्छिंद्रनाथ ॥कीलोतळेतें सांगे वृत्तांत ॥म्हणे मातें गोरक्षनाथ ॥घेऊनि जातो शुभानने
॥४८॥
जातो परी तव मोहिनी ॥घोटपळीत माझे प्राणांलागुनी ॥त्यातें उपाय न दिसे कामिनी ॥काय आतां करावें
॥४९॥
येरी म्हणे तुम्ही न जातां ॥कैसा नेईल कवणे अर्थी ॥मच्छिंद्र म्हणे मज सर्वथा ॥वचनामाजी गोंविले
॥५०॥
विरक्तपणाच्या सांगोनि गोष्टी ॥वैराग्य उपजविलें माझे पोटीं ॥तया भापे संतुष्टदृष्टी ॥वचनामाजी गुंतलों
॥५१॥
तरी आतां काय उपाय ॥सरला सर्वस्वी करुं काय ॥तुझा देखोनि विनय ॥जीव होय कासाविस
॥५२॥
तरी आतां ऐक वचनीं ॥उपाय आहे नितंबिनी ॥तुवांचि त्यातें घ्यावें मोहोनी ॥बहुधा अर्थीकरोनियां
॥५३॥
येरी म्हणे जी प्राणनाथ ॥म्यां उभविला उपायपर्वत ॥परी तो न रोधी वज्रवंत ॥विरक्तीतें मिरवी तो
॥५४॥
ऐसें असतां त्या प्रवाहीं ॥उपाय मोहाचा चालत नाहीं ॥मच्छिंद्र म्हणे करुनि पाहीं ॥यत्न आणिक पुढारां
॥५५॥
ऐसें भाषण करितां उभयतां ॥निशा लोटली सर्वही असतां ॥उपाय मोहाचा चिंतन करितां ॥गोरक्ष येऊनि बोलतसे
॥५६॥
म्हणे माय वो ऐक वचन ॥मज करुं वाटतें तीर्थाटन ॥तरी मच्छिंद्रनाथा सवें घेऊन ॥तीर्था आम्ही जातसों
॥५७॥
येरी म्हणे वत्सा ऐक ॥तूं ज्येष्ठ सुत माझा एक ॥तूं वरिष्ठ अलोलिक ॥मम मनीं ठसलासी
॥५८॥
कीं स्त्रिया राज्यसंपत्ती ॥त्यांत तूं शोभसी नृपती ॥आणि धाकटा बंधु धरुनि हातीं ॥शत्रु जिंकशील वाटतसे
॥५९॥
तरी तूं सकळ राज्याचा धीर ॥आम्ही उगलेंचि सुख घेणार ॥अन्नवस्त्राचा अंगीकार ॥करुनि असों तव सदनीं
॥६०॥
बा रे नाथाचा वृद्धापकाळ ॥दिवसेंदिवस वाढतसे सबळ ॥तैसें माझें शरीर विकळ ॥दिवसेंदिवस होईल कीं
॥६१॥
मग आम्हां वृद्धांचें दीनपण ॥हरील बा कोण तुझ्याविण ॥आणि धाकट्या बंधूचें संगोपन ॥कोण करील तुजवांचुनी
॥६२॥
बाळा तुजवांचूनि मनाचें कोड ॥कोण पुरवील तूं गेल्या पुढें ॥मायेवांचूनि न ये रडे ॥संगोपिता तूं अससी
॥६३॥
बा देवा रे आमुचा सकळ तिलक ॥तूं अससी राजनायक ॥तूं गेलिया आम्हीं भीक ॥घरोघरीं मागावी
॥६४॥
तरी ऐसें विपत्तिकोडे ॥मज न दाखवी दृष्टीपुढें ॥तरी मज योजूनि विहीरआडें ॥लोटूनि मग जाई पां
॥६५॥
ऐशा बोलतां रसाळ युक्ती ॥परी न मोहे गोरक्ष चित्तीं ॥जैसें मेघसिंचन झालिया पर्वतीं ॥अचळ भंगावीण तो
॥६६॥
ऐसें कीलोतळेचें ऐकूनि वचन ॥म्हणे माय तूं करिसी सत्य भाषण ॥परी काय गे तूतें बोलून ॥वैभव माझें दाखवावें
॥६७॥
तिहीं लोकीं गे चार खुंट ॥आमुचे असे गे राज्यपट ॥तूतें बोलाया अधिक वरिष्ठ ॥काय स्त्रियांचें राज्य हें
॥६८॥
तरी माय वो आतां कैसें ॥आम्ही जातों तीर्थावळीस ॥तुम्ही स्वस्थ असूनि ग्रामास ॥संपत्ती भोगा आपुली
॥६९॥
आम्हांसी काय संपत्ति कारण ॥आमुची संपत्ति योगधारण ॥सुकृतक्रियाआचरण ॥सुखसंपन्न भोगावें
॥७०॥
ऐसें निकट बोलूनि तीतें ॥म्हणे आज्ञा द्यावी जी आमुतें ॥येरी म्हणे जी ऐक मातें ॥मम हेतू जाऊं नये
॥७१॥
चित्तीं विचारी कीलोतळा ॥परम दक्षतेनें या बाळा ॥उपरी दाराविषय घालोनि गळां ॥यत्नेंकरुनि अडकावूं
॥७२॥
हें योजूनि म्हणे जाणें तीर्थासी ॥तरी ऐक बा अटक घालूं तुजसी ॥इतुका संवत्सर मजपासीं ॥वस्ती करुनि असावें
॥७३॥
येरी म्हणे एक मातें ॥षण्मास लोटले मज येथें ॥आतां न राहे माते कल्पांतें ॥तीर्थावळी जाणें कीं
॥७४॥
याउपरी बोले कीलोतळा ॥षण्मास तरी संगती द्यावी मला ॥थोडकियासाठीं उतावेळा ॥होऊं नको मम वत्सा
॥७५॥
मग मी समाधानेंकरुन ॥श्रीनाथ तुजसवें देऊन ॥तीर्थावळीतें बोळवीन ॥समारंभ पाडसा
॥७६॥
< ऐसे बोलतां बोल रसाळ ॥विवेकी ज्ञानतपोबाळ ॥षण्मास वस्ती करुं सदनीं ॥परी अमुक दिन निश्वय करोनी ॥ठेवीं आम्हां जावया
॥७८॥
तो दिवस आलियापाठीं ॥आम्ही न वसूं महीतळवटीं ॥मग यत्न केलिया तुम्हीं कोटी ॥फाल माते होतील
॥७९॥
तरी आतां कोणता दिन ॥दावी माते निश्चयेंकरुन ॥येरी म्हणे प्रतिपदकारण ॥बोळवीन तुम्हांसी
॥८०॥
मुहूर्त संवत्सरप्रतिपदेस ॥मग न पुसतां कोणास ॥तया दिनीं गमन तुम्हांस ॥भोजन झालिया करवीन
॥८१॥
ऐसा निश्चय मैनाकिनी ॥बोलूनि स्थिर केला भुवनी ॥पुढें कांहींएक दिवसांलागुनी ॥गोरक्षातें पाचारी
॥८२॥
निकट बैसवूनि आपुलेजवळी ॥अति स्नेहानें मुख कवळी ॥म्हणे बा रे कामना मम हदयकमळीं ॥वेधली असे एक
॥८३॥
कामना म्हणशील तरी कोण ॥स्नुषा असावी मजकारण ॥तरी उत्तम दारा तुज निपुण ॥करुं ऐसें वाटतें
॥८४॥
मग मी बाळा स्नुषेसहित ॥काळ क्रमीत बैसेन येथ ॥तों तुम्हीं करुनि यावें तीर्थ ॥आपुलें राज्य सेवाया
॥८५॥
षण्मास बाळा येथें अससी ॥अंगीकारीं मुख्य संबंधासी ॥अंगीकारिलिया तव मानसीं ॥मोह माझा उपजेल
॥८६॥
म्हणशील तरी विधिपूर्वक ॥लग्न तुझें करीन निक ॥परी मम चित्ताचे काम दोंदिक ॥फेडशी इतुकें पाडसा
॥८७॥
गोरक्ष ऐसे बोल ऐकूनी ॥म्हणतसे ऐका मम जननी ॥म्यां काता दोन गुरुकृपेनी ॥वरिल्या आहेत जननीये
॥८८॥
वरिल्या आहेत तरी चांग ॥नित्य भोगितों करुनि योग ॥म्हणशील कवण नामीं सांग ॥तरी कर्णमुद्रिका म्हणती त्यां
॥८९॥
तया कांतालागीं सोडून ॥अन्य कांता न वरी व्यभिचारीण ॥हें योग्य नव्हे मजकारण ॥गुरुभक्ती जननीये
॥९०॥
ऐसें बोलतां गोरक्षनाथ ॥कीलोतळा बैसली स्वस्थचित्त ॥म्हणे नाथ हा विरक्त ॥कदा नातळे विशयांतें
॥९१॥
यापरी लोटलिया त्या दिवशीं ॥आणिका एके दिनीं परदेशीं ॥एक शैली उत्तमराशी ॥सेवेलागीं पाठविली
॥९२॥
भोजन झालिया रात्रीं निर्भर ॥शैली संचरली तें मंदिर ॥अत्युत्तम सारीपाट करें ॥कवळोनियां पातली
॥९३॥
सदनीं संचरतां बोले वचन ॥म्हणे हे गोरक्षनंदन ॥मी सारीपाट करीं कवळून ॥खेळावया आणिला कीं
॥९४॥
तरी खेळ खेळूं एकटभावें ॥ऐसें उदेलें माझिया जीवें ॥येरु म्हणे अवश्य यावें ॥पूर्ण कामना करावया
॥९५॥
ऐसें म्हणतां नितंबिनी ॥सारीपाट पसरुनि निकट येऊनी ॥परी द्यूत खेळतां शुभाननी ॥नेत्रबाण खोंचीतसे
॥९६॥
खोंचीत परी विषयपर ॥बोल बोलत अनिवार ॥बोल नव्हे तें महावज्र ॥तपपर्वत मंगावया
॥९७॥
ऐसे बोलत आणिक कर्णी ॥दाखवितसे नितंबिनी ॥मौळीचा चीरपदर काढूनी ॥भूमीवरी सोडीतसे
॥९८॥
श्रृंगारव्यक्त नेत्रकटाक्ष ॥तुकवोनि खेळ खेळे गोरक्ष ॥खेळ खेळतां मग प्रत्यक्ष ॥जाणूनि चीर सरसावी
॥९९॥
उघडी एकचि जानू करुन ॥दावी आपुलें नग्नपण ॥परी तो विरक्त गौरनंदन ॥विषयातें आतळेना
॥१००॥
मग नाना संवाद नाना स्तुती ॥दावितां ती श्रमली युवती ॥परी हा विरक्त कोणे अर्थी ॥आतळेना तियेते
॥१०१॥
मग ती आपुले चित्तीं श्रमोन ॥राहती झाली दीनवदन ॥कीलोतळेतें वर्तमान ॥सर्व सांगूनि गेलीसे
॥१०२॥
यावरी कीलोतळा संपत्तीसी ॥गोरक्षा दावी भलते मिसीं ॥रत्नमुक्तमाणिकराशी ॥श्रृंगारादि अचाट
॥१०३॥
परी दावूनि सहजस्थित ॥म्हणे वत्सा हें तुझेंचि वित्त ॥चंद्रसूर्यअवधीपर्यंत ॥भोगिसील पाडसा
॥१०४॥
ऐसें कीलोतळा ॥परी हा न मळे आशामळा ॥जेवीं मुक्ता लिंपिलिया काजळा ॥श्वेतवर्ण सांडीना
॥१०५॥
ऐशा युक्तिप्रयुक्ती करितां ॥निकट वृत्ति आली तत्त्वतां ॥मग कीलोतळेच्या मोहे चित्ता ॥नित्य हुंबाडा येतसे
॥१०६॥
मीननाथ जवळ घेऊन ॥नेत्रीं लोटलें अपार जीवन ॥ती आणि शैल्या सेवकी पाहून ॥दुःखी होती तैशाचि
॥१०७॥
मग त्या म्हणती वो माय स्वामिनी ॥आम्ही युवती ॥कीलोतळेसी समजाविती ॥ऐसें बोलतां दिनव्यावृत्ती ॥प्रतिपदा आली असे
॥१०९॥
मग त्या दिवशी आनंदमहिमा ॥गुढ्या उभारिल्या ग्रामोग्रामा ॥परी श्रृंगाररुप प्रवाहोत्तमा ॥मच्छिंद्रयोगी बुडाले
॥११०॥
ैचा आनंद कैंची पाकनिष्पत्ती ॥कैंची गुढी शोकव्यावृत्ती ॥सकळ ग्रामीं शैल्या युवती ॥मच्छिंद्रयोगें हळहळल्या
॥१११॥
एक म्हणती हा नाथ ॥राज्यप्रकरणी प्रतापवंत ॥उदार धैर्यपर्वत ॥दयाळ आगळा मायेहुनी
॥११२॥
एक म्हणती चागुलपणा ॥यापुढें उणीव वाटे मदना ॥कनकारनीं सभास्थाना ॥अर्कासमान वाटतसे
॥११३॥
एक म्हणती ऐसा पुरुष ॥दैवें लाधला होता आम्हांस ॥गोरक्ष विवसी आली त्यास ॥घेऊनि मेला जातसे
॥११४॥
ऐशापरी बहुधा युक्तीं ॥गोरक्षातें शिव्या देती ॥अहो मच्छिंद्रअर्काप्रती ॥राहुग्रह हा भेटला
॥११५॥
एक म्हणती नोहे गोरक्षक ॥आम्हां भेटला यम देख ॥मोहपाश घालूनि प्रत्यक्ष ॥मच्छिंद्र प्राण नेतसे
॥११६॥
हा कोणीकडोनि आला मेला ॥कां आमुच्या देशासी आला ॥मच्छिंद्र मांदुस घेऊन चालला ॥बलात्कारें तस्कर हा
॥११७॥
एक म्हणती अदैव पूर्ण ॥ऐसें लाधलें होतें स्थान ॥त्या सुखासी लाथ मारुन ॥जात आहे करंटा
॥११८॥
काय करील अभाग्यपण ॥घरोघरीं भीक मागून ॥त्या तुकड्यांचें झाले स्मरण ॥षड्रसान्न आवडेना
॥११९॥
उत्तम चीर अन्न भूषण ॥सांडूनि करील चिंध्या लेपन ॥महाल माड्या नावडे सदन ॥सेवील कानन अदैवी
॥१२०॥
ऐसे बहुधा बहुयुक्ती ॥बोलताती त्या युवती ॥बोलूनी वियोगें आरंबळती ॥मच्छिंद्र मच्छिंद्र म्हणोनि
॥१२१॥
ऐसेपरी सकळ ग्रामांत ॥संचरलीसे विकळ मात ॥येरीकडे गोरक्षनाथ ॥कुबडी फावडी संयोगी
॥१२२॥
अंगी लेवूनी कंथाभूषण ॥माळा गळां दाट घालून ॥सिंगी सारंगी करीं कवळून ॥नाथापाशीं पातला
॥१२३॥
चरणीं अर्पूनियां भाळ ॥म्हणे स्वामी आली वेळ ॥उठा वेगीं उतावेळ ॥गमन करावया मार्गात
॥१२४॥
तें पाहूनि कीलोतळा ॥सबळ उदक आणीत डोळा ॥म्हणे स्थिर होई कां बाळा ॥भोजन सारिल्या जाईजे
॥१२५॥
मग पाक करुनि अति निगुती ॥गुरुशिष्य बैसवूनि एक पंक्ती ॥वाढितां बोलती झाली युवती ॥विचक्षण कीलोतळा
॥१२६॥
म्हणे महाराज मच्छिंद्रनाथ ॥तुम्ही जातां स्वदेशांत ॥परी मीननाथ तुमचा सुत ॥ठेवितां कीं संगे नेतां
॥१२७॥
नाथ म्हणे वो शुभाननी ॥जैसे भावेल तुझिये मनीं ॥तैसीच नीति आचरुनी ॥मीननाथ रक्षूं गे
॥१२८॥
मग बोलती झाली कीलोतळा ॥तुम्ही संगे न्यावें बाळा ॥येथें रक्षण केऊतें बाळा ॥भुभुःकारी होईल कीं
॥१२९॥
तुम्ही होतां निकट येथें ॥म्हणवूनि भुभुःकार न बाधी त्यातें ॥तुम्ही गेलिया कोण येथें ॥रक्षण करील बाळाचें
॥१३०॥
आणिक एक घेत लक्ष ॥मातें शापिलें वसू उपरिईशे ॥तुमचा पिता जो प्रत्यक्ष ॥वीर्यसंघ आराधिला
॥१३१॥
तयाचा विचक्षण सबळ शाप ॥मीं सोडिलें सिंहलद्वीप ॥त्या शापाचें पूर्ण माप ॥भरुनि आले महाराजा
॥१३२॥
तरी उःशापाचा समय आला आतां ॥फळासी येईल तुम्ही जातां ॥उपरिचर वसू तुमचा पिता ॥येऊनि नेईल मजलागीं
॥१३३॥
मग बाळाचें संगोपन ॥कोण करील मायेविण ॥यातें जरी न्यावें स्वर्गाकारण ॥मनुष्यदेह नयेचि
॥१३४॥
तरी सांगाया हेंचि कारण ॥मीननाथ सवें नेणें ॥मग अवश्य म्हणे मच्छिंद्रनंदन ॥भोजन करुन उठले
॥१३५॥
कीलोतळाही भोजन करुनी ॥मेननाथाकडे पाहूनी बोल न निघे तिचे वदनीं ॥परी हदयीं डोंब पाजळला
॥१३६॥
मच्छिंद्रमोहाच्या स्नेहेंकरुनि आपार ॥अनिवार मोहाचे वैश्वानर ॥पेट घेता शिखेपर ॥दुःख आकाशीं प्रगटलें
॥१३७॥
मोह उचंबळोनि अत्यंत चिंता ॥नेत्रीं लोटली अश्रुसरिता ॥तें पाहूनियां शैल्या समस्ता ॥गोरक्षातें वेष्टिती
॥१३८॥
म्हणती गोरक्षा ऐक वचन ॥करुं नको रे कठिण मन ॥मच्छिंद्र आमुचा घेऊनि प्राण ॥जाऊं नको महाराजा
॥१३९॥
पहा पहा सुखसंपत्ती ॥राज्यवैभव केवीं गती ॥ऐशा टाकूनि स्वसुखाप्रती ॥कानन सेवूं नको रे
॥१४०॥
महाल मुलुख तुज हस्ती ॥अश्व फिरणें चातकगती ॥हें सुख टाकूनि राज्यसंपत्ती ॥कानन सेवूं नको रे
॥१४१॥
महाल मुलुख तुज स्वाधीन ॥प्रजालोकादि करिताती नमन ॥ऐसा टाकूनि बळमान ॥कानन सेवूं नको रे
॥१४२॥
हिरे रत्नें माणिक मोतीं ॥परम तेजसी नक्षत्रज्योती ॥स्वीकारुनि भूषणाप्रती ॥सुखसंपत्ती भोगावी
॥१४३॥
आम्ही झालों तुमच्या दासी ॥नित्य आचरुं सेवेसी ॥रतिसुखासी नटूं तैसें ॥हें सुखसंपन्न भोगी कां
॥१४४॥
कला कुशला विद्या सांग ॥सभेस्थानीं रागरंग ॥ऐसे टाकूनि प्रेमभोग ॥कानन सेवूं नको रे
॥१४५॥
जरी जरतारी दीपती चीर ॥परिधानीं कीं इच्छापर ॥ऐशिया सुखा करी निर्धार ॥कानन सेवूं नको रे
॥१४६॥
जडितरत्न हेमशृंगार ॥भूषणीक मनोहर ॥ऐसें टाकूनि सुख मनोहर ॥कानना जाऊं नको रे
॥१४७॥
चुवा चंदन अर्गजा गंध ॥अंगीं चर्चू आम्ही प्रसिद्ध ॥ऐसें टाकूनि सुखवृंद ॥कानना जाऊं नको रे
॥१४८॥
कनकासनीं विराजमान ॥दिससी जैसा सहस्त्रनयन ॥ऐशा सुखाचा त्याग करुन ॥कानना जाऊं नको रे
॥१४९॥
द्रव्यराशी अमूप भांडार ॥भरले असती अपरंपार ॥किल्ले कोट टाकूनि सुंदर ॥कानन सेवू नको रे
॥१५०॥
ऐशा सुखाची उत्तम जाती ॥टाकूनि जासी दुःखव्यावृत्ती ॥महीं भ्रमण काननक्षितीं ॥दुःख अपार आहे रे
॥१५१॥
शालदुशाल भूषणमाळा ॥टाकूनि घेसी दुःख कशाला ॥सांडूनि षड्रस अन्न विपुला ॥कंदमूळ खाशील
॥१५२॥
उंच आसन मृदु कैसें ॥मंचकीं शय्या कुसुमकेश ॥तें टाकूनि महीस ॥लोळसील काननीं
॥१५३॥
तरी गोरक्षा मनुष्यदेही ॥वृत्ति आणी विवेकप्रवाही ॥राज्यासनाचें सुख घेई ॥सकळ मही भोगीं कां
॥१५४॥
अरे या देशीं शत्रुभय ॥अन्य राजाचें नाहीं भय ॥ऐसें स्थान आनंदमय ॥तरी सकळ मही भोगीं कां
॥१५५॥
ऐसें बहुतांपरी उपदेशीं ॥दाविती तया सुखासी ॥परी विरक्त स्वचित्तेंसीं ॥आशेलागीं आतळेना
॥१५६॥
मग धिक्कारुनि सकळ युवती ॥म्हणे आम्हां कासया व्हावी संपत्ती ॥प्राण टाकोनि शवाहातीं ॥तुम्हीच मिरवा जगीं हो
॥१५७॥
अगे आम्हांसी वोढण शयनावसनीं ॥वरती आकाश खालीं मेदिनी ॥शयन करितों योगधारणीं ॥अलक्षीं लक्ष लावूनियां
॥१५८॥
ऐसी बहुतां नीतीं तयेसी वाणी ॥म्हणे दूर लंडी गोड बंगालिणी ॥ऐसें म्हणोनि तये अवनीं ॥पाऊल ठेवितां पैं झाला
॥१५९॥
मग किलोतळेतें करुनि नमन ॥स्कंधीं वाहिला मच्छिंद्रनंदन ॥श्रीमच्छिंद्र सवें घेऊन ॥ग्रामाबाहेर पैं आला
॥१६०॥
परी कीलोतळेनें गोरक्षकासी चोरुन ॥कनकवीट आणिली भांडारांतून ॥मच्छिंद्रनाथाकरीं अर्पोन ॥भस्म झोळीत टाकिली
॥१६१॥
परी मच्छिंद्राच्या मोहें करुन ॥घोंटाळीत पंचप्राण ॥नेत्रीं अपार अश्रुजीवन ॥मोहें नयन वर्षत
॥१६२॥
मग गांवाबाहेर मैनाकिनी ॥माथा ठेवी नाथाचे चरणीं ॥गोरक्ष हदयीं कवळोनी ॥निरवीतसें तयातें
॥१६३॥
म्हणे वत्सा माझे नाथा ॥घेउनि जासील अन्य देशांत ॥परी क्षुधा तृषा जाणोनि यातें ॥सुख देईं पाडसा
॥१६४॥
बा रे अशक्त मच्छिंद्रनाथ ॥दिधलासे तुझिया हातांत ॥योजन अर्धयोजन महीतें ॥सुख देई पाडसा
॥१६५॥
बा रे मच्छिंद्र शांतीचा अचळू ॥परी फारचि असे अति भुकाळू ॥तरी मच्छिंद्राचा क्षुधानळू ॥बाळासमान जाण रे
॥१६६॥
जैसें मीननाथाचें लहानपण ॥त्याचि रीतीं मच्छिंद्रातें मान ॥हे उभयतां आहेत क्षीण ॥तुझे ओटींत वाहिले
॥१६७॥
यापरी तूतें सांग किती ॥तू जेथें अससी बा सर्वज्ञमूर्ती ॥सच्छिष्य असें तूतें म्हणती ॥कारण भक्ती पाहोनी
॥१६८॥
ऐसें वदोनि कीलोतळा ॥मिठी घाली गोरक्षगळां ॥म्हणे बारे तूतें वेळोवेळां ॥निरवितें जीवीं धरी बा
॥१६९॥
ऐसें म्हणोनि हंबरडा फोडीत ॥परम अट्टहास्यें शब्द करीत ॥म्हणे आतां कैसा नाथ ॥निजडोळां देखेन मी
॥१७०॥
ऐसी मोहाची उभवी वार्ता ॥तें गोरक्षक पाहोनि म्हणे चित्ता ॥वेगें निघावें नातरी ममता ॥मच्छिंद्रातें दाटेल
॥१७१॥
मग श्रीगुरुचा धरोनि हात ॥लगबगें चालिला गोरक्षनाथ ॥पाउलापाउलीं दुरावत ॥तों तों आरंबळे कीलोतळा
॥१७२॥
पालथा घालोनि पर्वत ॥अदृश्य झाले तिन्ही नाथ ॥मग कीलोतळा मस्तक महीप्रत ॥आपटीतसे तेघवां
॥१७३॥
गायीसमान हंबरडा मारीत ॥हस्तें वक्षःस्थळ पिटीत ॥म्हणे आतां मच्छिंद्रनाथ ॥दृष्टीं कैसा पडेल
॥१७४॥
ऐसा मच्छिंद्र गुणी ॥सदा शांत म्हातारपणीं ॥दयाब्धि कृपानिधि पूर्ण ॥कोठें पाहूं मच्छिंद्रा
॥१७५॥
म्हणे बाई गे शचीनाथ ॥तैसा आपणांमाजी मिरवत ॥ऐसा स्वामी दयावंत ॥कोठें पाहूं निजदृष्टीं
॥१७६॥
अहा मज कृपणाचें धन ॥गोरक्षतस्करें नेलें चोरुन ॥आतां नाथें कठीण मन ॥कैसें केलें मजविषयीं
॥१७७॥
आहा मज वत्साचें अब्धिजीवन ॥गोरक्षघन गेला गिळोन ॥कीं मज अंधाची काठी हिरोन ॥गोरक्षक निर्दयें नेली गे
॥१७८॥
आतां आवोनि मंदिरांत ॥काय कोठें पाहों नाथ ॥दाही दिशा ओस मातें ॥वाटताती साजणी
॥१७९॥
सभेस्थानीं कनकासनीं ॥जेवीं बैसला दिसे तरणी ॥आतां तें आसन वसन पाहोनी ॥पाठी लागेल गे माये
॥१८०॥
अगे राजवैभव सकळ भार ॥मातें वाटतें ओस नगर ॥आतां माझा नाथ मच्छिंद्र ॥कैं पाहीन निजदृष्टीं
॥१८१॥
ऐसा हा मच्छिंद्रपुरुष ॥कोठें हिंडतां न देखों देश ॥अति स्नेहाळू माया विशेष ॥मायेहूनि पाळीतसे
॥१८२॥
बाई गे बाई निजतां शयनीं ॥काय सांगू तयाची करणी ॥तीन वेळां मज उठवोनी ॥तान्हेलीस म्हणते
॥१८३॥
मग आपुले करीं उदकझारी ॥लावी माझिये मुखपात्रीं ॥उदक पाजोनि कृपागात्रीं ॥जठर माझें चापीतसे
॥१८४॥
रिक्त जठर लागतां त्यातें ॥म्हणे अससी क्षुधाक्रांत ॥मग पाचारोनि परिचारिकेतें ॥बळेंचि भोजन घालीतसे
॥१८५॥
ऐशिया मोहाची दयाकोटी ॥वागवीत होता आपुले पोटीं ॥अति निर्दय होवोनि शेवटी ॥कैसा सोडोनि पैं गेला
॥१८६॥
ऐसें बोलोनि वागुत्तर ॥मस्तक आपटिलें महीवर ॥मुखीं मृत्तिका वारंवार ॥घालोनि हंबरडा फोडीतसे
॥१८७॥
ऐशिया दुःखाची सबळ कहाणी ॥उपरिचरवसूच्या पडली कानीं ॥मग तो विमानीं बैसोनी ॥तियेपाशीं पातला
॥१८८॥
विमान ठेवोनि तये अवनीं ॥निकट पातला कृपेंकरुनी ॥निकट येता धरिला पाणी ॥म्हणे पापिणी हें काय
॥१८९॥
तूं स्वर्गवासिनि शुभाननी ॥येथें आलीस शापेंकरुनीं ॥तें शापमोचन गे येथोनि ॥झालें आहे सुख मानी कां
॥१९०॥
मग करें कुरवाळोनि कीलोतळा ॥धरिता झाला हदयकमळा ॥अश्रु डोळां पुसोनि ते वेळां ॥सदनामाजी आणीतसे
॥१९१॥
सदना आणूनि ते युवती ॥बोधिता झाला नाना युक्तीं ॥तो बोध असे भक्तिसार ग्रंथीं ॥पुढले अध्यायीं ऐकावा
॥१९२॥
भक्तिसार उत्तम ग्रंथ ॥ऐकतां होय पुण्यवंत ॥तरी श्रोते देऊनि चित्त ॥ग्रंथ आदरें ऐकावा
॥१९३॥
नरहरिवंशी धुंडीसुत ॥अनन्य तुम्हां शरणागत ॥मालू ऐसें नाम देहातें ॥संतकृपेनें व्यापिलें
॥१९४॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार ग्रंथ ॥स्वयें बोलिला पंढरीनाथ ॥सदा संतसज्जन परिसोत ॥ईश्वरीकृपेंकरोनियां
॥१९५॥
स्वस्ति श्रीभक्तिकथासार ॥संमत गोरक्षकाव्य किमयागार ॥सदा परिसोत भाविक चतुर ॥एकविंशतितमाध्याय गोड हा
॥१९६॥
श्रीगोपालकृष्णार्पणमस्तु नवनाथभक्तिसार एकविंशतितमाध्याय समाप्त ॥